De middagdienst zingt haar zwanenzang
2009-09-25
U kent het wel: ’s morgens is het volle bak, ’s middags druppelt er nog maar een klein groepje getrouwen de kerk in. Wat betreft kerkgang lopen veel Nederlands Gereformeerde Kerken mank en dat is in diverse plaatsen reden om het bij één dienst te houden of de middagdiensten anders in te vullen. Maar het effect van dat laatste is gering.- Jaargang 53
- nummer 19
Het is zeker geen overhaaste generalisatie om te stellen dat steeds meer gemeenten in de NGK de middagdienst afschaffen. Na Culemborg, Den Helder, Dordrecht, Groningen, Heemstede, Hoogeveen, Maastricht en Nijmegen die al eerder voor één dienst per zondag kozen, besloten in het afgelopen jaar ook Alphen aan den Rijn, Doorn, Hoorn en Oegstgeest de kerkdeuren na het amen van de ochtenddienst te sluiten.
Ook in andere kerkverbanden staat de tweede dienst onder druk. Recent besloten de GKV Amsterdam-Zuid-West en de CGK Zuidlaren de middagdienst te schrappen.
Niet meer rendabel
Hoofdreden om van twee diensten naar één dienst te gaan is veelal dat het de moeite niet loont om een hele dienst te organiseren, als er slechts dertig of soms zelfs nog minder mensen komen opdagen. Dan gaat het om de moeite die kosters en muzikanten zich getroosten, maar zeker ook de moeite die een predikant van buitenaf moet doen om ergens te komen preken.
In Doorn besloot de kerkenraad aan het begin van dit seizoen dat die inspanningen niet meer ‘rendabel’ waren en werd de stekker uit de middagdienst getrokken. ‘Het is een proces van jaren’, vertelt preses Ab Berger. ‘Je probeert mensen te enthousiasmeren om te komen, maar dat lukt niet.’
‘We hebben het besluit wel met een zekere gêne genomen’, vervolgt hij. ‘Het is een bepaalde vorm van secularisatie in de kerk. ‘s Zondags willen mensen tot rust komen, twee diensten zijn dan te veel. Het is een stukje op jezelf gericht zijn.’ Als de honger naar geloofskennis wel op andere plekken, zoals in bijbelkringen, tot uiting zou komen, zou Berger nog blij zijn, maar dat is volgens hem niet het geval. ‘Het egocentrisme gaat gepaard met minder behoefte aan verdieping van het geloof.’
Net als in Doorn vindt men in Alphen aan den Rijn een tweede dienst op zondag geen optie meer. De gemeente stelde een stappenplan vast met als uitgangspunt dat de dienst afgeschaft zou worden, als het kerkbezoek in de middag tijdens het half jaar dat volgde onder een minimum (12 procent) zou komen. Dat was het geval en zes maanden na het begin van de proef werd de traditie van twee keer kerken op zondag stopgezet. ‘Heel jammer’, vindt predikant Johan de Jonge. ‘Het is een mooie traditie met mooie elementen. Maar dit is een proces van jaren en je hoort het overal om je heen. Dingen als drukte en individualisme zijn dan de oorzaken. Ik denk zelf ook dat mensen veel aandacht hebben voor het buitengewone, maar moeite hebben met het gewone. Terwijl naar mijn idee het geestelijk leven rust op het gewone.’
Dubbel gevoel
Ook de NGK Hoorn heeft ruim een jaar geleden de middagdienst laten varen, opvallend genoeg op initiatief van de mensen die nog wel ’s middags op kwamen dagen. Het bezoekersaantal zakte naar een dieptepunt van tien mensen, waarna die zelf zeiden: dit kan zo niet langer. Na een uitgebreide enquête in de gemeente werd besloten het licht uit te doen. Maar predikant Koos Jonker beziet het allemaal niet zo somber. ‘Ik heb er een dubbel gevoel bij. Aan de ene kant is het prachtig als de middagdienst vol zit en er honger is naar het Woord, maar als het niet zo is, betekent dat niet direct dat mensen minder toegewijd zijn. Zo simpel zit het niet in elkaar. Veel mensen die al jaren niet meer naar de middagdienst komen, tonen hun toewijding door actieve betrokkenheid bij vele gemeenteactiviteiten. Zeggen dat ze steeds vrijblijvender worden, doet hen geen recht.’
De voorganger plaatst bovendien ook zijn vraagtekens bij de middagdienst in de traditionele vorm. ‘We hebben al een uitgebreide ochtenddienst van zo’n anderhalf uur, met nog eens uitgebreid koffiedrinken daarna. Is dat niet genoeg? Als er goed gepreekt is ’s ochtends, moet er nog een stuk bespreking komen. Je moet dingen verwerken voor je weer nieuwe informatie krijgt.’
Iets als een preekbespreking in de middag vindt Jonker dan ook een goede optie om het wegvallen van de middagdienst te ondervangen. Want Hoorn zoekt momenteel wel naar dergelijke alternatieven. Zo is er al eenmaal per maand een jeugddienst en plant de kerkenraad meer wijkavonden op zondag. ‘Misschien is de toekomst wel dat er veel meer gebeurt in kleine groepen’, oppert de predikant.
Zeephelling
Ook in Doorn en Alphen aan den Rijn is men bezig met alternatieven. Maar De Jonge en Berger zijn niet erg optimistisch dat dat daadwerkelijk wat gaat opleveren. ‘Persoonlijk denk ik dat alternatieven niet lang zullen bestaan’, zegt De Jonge. ‘Maar je weet maar nooit, er zijn toch nog wel een paar mensen die meer willen dan één dienst en een doordeweekse bijbelkring.’
In Doorn is er een commissie die ‘aantrekkelijk programma’s’ verzint voor de middagen. Een prekenserie, een film kijken, een thema bespreken, een boswandeling: dat soort dingen. ‘We zitten nu in een soort experimenteertijd nadat we de oude deur hebben dichtgegooid’, zegt Berger. Het animo voor deze programma’s is volgens Berger ongeveer hetzelfde als voorheen voor de middagdiensten, maar de betrokkenheid is groter. Tegelijk denkt hij dat dit ‘het probleem’ niet zomaar oplost. ‘De alternatieve middagen zijn een mooie manier om het net aan de andere kant uit te gooien, maar ik zie het meer als een groene zeephelling. We doen een paar pogingen om omhoog te komen, maar het lukt niet. Ik constateer nu bijvoorbeeld ook dat de morgendiensten minder bezocht worden. Daar maak ik me wel zorgen om. De middagdienst afschaffen leidt blijkbaar niet automatisch tot trouw bezoek in de ochtenddienst. Er went niets zo snel als niet meer naar de kerk gaan. Het gaat hier om een fundamentelere zaak, een geestelijke zaak.’
Weldadige rust
In gemeenten die (nog) niet van een tweede dienst zijn afgestapt, wordt soms geëxperimenteerd met alternatieve invullingen van de middag. In Amersfoort-Noord heeft de gemeente bijvoorbeeld de traditionele kaders van de standaardmiddagdienst helemaal verlaten, tot aan het afschaffen van collecte en standaardformules als votum/groet/zegen toe. Daarvoor in de plaats zijn er nu bijeenkomsten met een sterk leerkarakter en muzikale samenkomsten in diverse vormen.
Dominee Freddy Gerkema denkt dat je aan zulke op maat gesneden middagen niet ontkomt. ‘Mensen vangen van alles op via radio, tv en conferenties. De gemeente is daardoor minder belangrijk voor hen dan in een dorp in 1850. Ze kijken: wat is er allemaal in de aanbieding? Daarom moet je uitermate dienstverlenend zijn. Dat is naar mijn idee niet slecht; mensen hebben in verschillende levensfasen nu eenmaal andere behoeften.’ Maar of het werkt, weet Gerkema niet. Sterker nog,hij ziet gewoon een verdere afname in het kerkbezoek de afgelopen tijd. ‘Dé oplossing is het sowieso niet. En als dit helemaal niet blijkt te werken, zullen we wel met de middagdienst stoppen.’
Het blijft toch een gegeven dat het voor veel mensen een te grote inspanning is om tweemaal een dienst te ondergaan, zeker als de morgendienst behoorlijk gevuld is, denkt Gerkema. ‘Als je ’s middags niet naar een dienst gaat, heb je opeens heel veel tijd. Zelf overkwam het me kortgeleden dat een dienst niet doorging en toen heb ik met mijn vrouw een stukje gefietst. Wat een weldadige rust is dat dan opeens. Bovendien: inmiddels ben je in de gemeente een grote uitzondering als je ’s middags wél naar de kerk gaat, dat heeft ook een versterkend effect op het kleiner worden van de opkomst.’
Gerkema ziet ondanks die dingen nog wel een ander alternatief. ‘Je zou het interkerkelijk kunnen aanpakken, want het is een algemeen probleem, ook in andere kerken. Biedt gewoon op acht locaties in de stad verschillende soorten diensten aan, met bijvoorbeeld vespers, sing-ins, leerdiensten, een dienst voor zoekers, enzovoort. Bied het maar aan de verschillende doelgroepen aan en kijk of er een markt voor is.’
Verzadigd
Staan de zaken er nu in ‘christelijke bolwerken’ als Kampen en Wezep heel anders voor? Dat valt tegen. Dominee Jan Michiel de Groot uit Wezep heeft geen reden tot klagen, als hij de kerkgang in zijn gemeente naast die van andere gemeenten in de NGK legt. ‘Er komt ook nog behoorlijk wat jeugd in de tweede dienst, terwijl dat in andere gemeenten toch echt minder is’, vertelt hij. Toch wordt er in Wezep al wel gesproken over andere invullingen van de middagdienst. Tot nog toe werden die vooral gevuld met diensten rondom de catechismus, maar het is de vraag of dat nog voldoet. ‘Op de lange termijn verwachten ook wij dat het kerkbezoek afneemt’, zegt De Groot. ‘Omdat we samenspreken met de GKV hier in Wezep, waar dit ook speelt, is het niet ondenkbaar dat we daarover gaan discussiëren. We moeten het sámen onder ogen zien.’
In Kampen, een NGK met meer dan 2000 leden, is de kerkgang in de middagen nu al gering, zegt Jan Schenkel, beleidsmedewerker communicatie. ’s Middags zitten er vaak maar 200 tot 300 mensen in de kerk en als de ochtenddienst een bijzonder karakter heeft – een belijdenisdienst bijvoorbeeld – is de opkomst ’s middags nog lager.
‘Er wordt gepoogd de middagen anders in te vullen met onder meer jeugddiensten, speciale thema’s en praise’, zegt Schenkel. ‘Ook denken we erover de club van 8 tot 12 jaar tijdens de middagdienst te laten plaatsvinden, in de hoop dat ouders meekomen. Maar dat kan de toeloop niet garanderen. De tendens is toch dat men één keer per zondag voldoende vindt. Of zelfs nog minder.’
De kerkenraad in Kampen beschouwt het als een gegeven waar men mee om moet leren gaan. ‘Want door de aanpassingen aan de dienst houd je mensen niet. Ze blijven weg. Persoonlijk denk ik daarom dat de middagdienst op den duur helemaal verdwijnt. Je kunt nog zulke mooie dingen verzinnen, mensen zijn gauw verzadigd. Misschien is het een dieperliggend probleem. Het is goed als de kerkenraad daar een keer over praat.’
Progressief
De reacties lijken er niet op te wijzen dat de middagdienst nog een lang en gelukkig leven binnen de Nederlands Gereformeerde Kerken beschoren is. Maar dat het ook anders kan, blijkt in Rijsbergen. Totaal anders. Daar kent de gemeente sinds jaar en dag maar één dienst op zondag. Rijsbergen is een streekgemeente, waar de leden soms van ver moeten komen en al na enkele maanden na de start van de gemeente in 1959 werd daarom besloten één keer per zondag te kerken.
Het opvallende is dat er de laatste tijd geluiden uit de gemeente klinken om daar een dienst aan toe te voegen. ‘Dat is erg progressief voor ons, het gaat helemaal tegen de traditie hier in’, zegt dominee Maikel de Kreek. ‘Ik kan er niet echt de vinger achter krijgen, maar ik hoor overal de kreet dat we een tweede dienst moeten krijgen. Het idee kwam nota bene vanuit de belijdenisgroep.’
Eén van de dingen waar het volgens De Kreek mee te maken kan hebben, is een groeiend verlangen naar kennis. ‘Ik kan gerust 40 tot 45 minuten preken, dat wordt gewoon geaccepteerd. Het lijkt alsof de gemeente zegt: kom maar op met je uitleg, jij hebt ervoor gestudeerd. Er is een honger naar bijbelstudie en geloofsopvoeding.’