De regenboog als symbool
2002-04-19
Iedereen kent het verschijnsel regenboog.- Jaargang 46
- nummer 8
Ook de betekenis, die de boog voor christenen heeft, is algemeen bekend.
Maar hoe zit het met de relatie tussen wat we zien, de regenboog, en de betekenis die we aan de boog toekennen?
Bij veel symbolen uit de christelijke wereld is het onmiddellijk duidelijk wat de relatie is tussen het symbool en waar het symbool naar verwijst.
Neem bijvoorbeeld de wijn bij het Avondmaal. Het hoeft geen betoog waarom we bij het Avondmaal rode wijn drinken en geen witte. Er is niets mis met witte wijn, maar als teken dat verwijst naar het bloed van Christus deugt het niet. Deugt de regenboog eigenlijk wel als teken van het verbond dat God sloot en Zijn belofte dat er geen zondvloed meer wezen zal? In deze bijdrage wil ik laten zien hoe een natuurkundige kijk op het verschijnsel regenboog ons verder kan helpen bij het verstaan van de betekenis van dit symbool.
Schilderij van Gods hand
Professor Rookmaker heeft eens in een lezing gezegd: ‘Veel mensen hebben, als ze een schilderij zien, onmiddellijk een mening. Maar ga nou eerst eens een kwartier kijken zonder te spreken’.
De grondhouding, die hier wordt aanbevolen, zou ik willen aannemen bij het bestuderen van de regenboog, die ik opvat als een schilderij van Gods hand.
Wat zien we op dat schilderij?
Natuurlijk in de eerste plaats de kleuren.
Die zijn zo fascinerend dat ze dominerend worden en de rest overschaduwen.
Kijken we langer, dan zien we soms ook een tweede boog de zogenoemde bijboog. Bij vergelijking van de twee bogen valt het op dat de kleurvolgorde van de bijboog omgekeerd is: van binnen naar buiten zien we de kleuren rood, oranje, geel, groen, blauw, indigo en violet terwijl dat voor de hoofdboog precies omgekeerd is. Bij nog verdere bestudering zien we (maar de oppervlakkige kijker is dan allang naar het volgende schilderij doorgelopen) dat de lucht buiten de boog donkerder is dan de lucht erbinnen.
Grensboog
De regenboog wordt natuurkundig verklaard door breking van zonlicht aan bolvormige regendruppels. De regenboog is daarom alleen waar te nemen als het tegelijkertijd regent en de zon schijnt. De plaats van de boog vinden we in de richting tegenovergesteld aan die van zon. De druppels mogen niet te klein zijn. Aan hele kleine druppels zoals aanwezig in mist of in wolken ontstaat geen regenboog.
Een zonnestraal dringt een regendruppel binnen en wordt aan de achterzijde van de druppel gereflecteerd voor weer naar buiten te treden.
Die reflectie is voor iedere kleur net onder een ander hoek waardoor het witte zonlicht in zijn kleuren uiteenvalt.
De tweede regenboog ontstaat door een dubbele reflectie in de druppel waardoor de kleurvolgorde wordt omgekeerd. De uittredende stralen zijn over allerlei verschillende richtingen uitgespreid. Alleen die stralen die kleine afwijkingen hebben ondergaan, zijn onderling bijna evenwijdig en bereiken ons oog en geven een extra verlichting van de lucht onder de boog.
De stralen met een grotere afwijking bereiken ons oog niet en geven de indruk van een donkere lucht boven de boog. De regenboog is dus een grensboog. Een boog die staat op de grens tussen de donkere hemel boven de boog en de lichte lucht boven de aarde.
Hiermee hebben we de verwijzing naar de betekenis van het symbool. De donkere lucht is een verwijzing naar de zondvloed en de lichte lucht binnen de boog naar de redding uit die zondvloed.
Christenen zouden niet moeten spreken over de regenboog maar over de grensboog. Het woord ‘regenboog’ komt trouwens niet voor in het Genesisverhaal.
Daar wordt slechts gespreken over ‘de boog’. Met de boog laat God aan Noach zien: Ik heb je vanuit het donker in het licht getrokken. De boog komt op twee plaatsen op de aarde.
Omvat daarmee de aarde, suggererend dat de redding een wereldomvattende redding is net zoals de zondvloed een wereldomvattende gebeurtenis was.
Betekenis van de kleuren
De verklaring van de betekenis van de regenboog door deze op te vatten als grensboog, is inzichtelijk maar roept ook vragen op. Stel, dat de regenboog alleen maar grensboog is, zouden de kleuren van de boog dan niet weggelaten kunnen worden? Zonder kleuren krijgen we een veel scherpere afscheiding tussen licht en donker. Maar als we de kleuren van de regenboog niet meer nodig hebben, is dan daarmee niet het hele verschijnsel wegverklaard? We staan dus voor de vraag welke betekenis de kleuren van de regenboog hebben.
In de Rooms-Katholieke traditie symboliseren de kleuren van de regenboog de zeven giften van de Heilige Geest aan de Kerk (sacrament, leer, ambt, staat, gebed en de macht om te binden en te ontbinden). Het getal zeven wordt gehanteerd vanwege de symbolische betekenis van het getal en omdat men meent dat de regenboog uit zeven kleuren bestaat. Onwillekeurig sorteert het oog de kleuren in enkele groepen (rood - oranje - geel - groen - blauw – indigo - violet) maar in werkelijkheid lopen de kleuren geleidelijk in elkaar over.
Zowel het aantal kleuren als de bijbehorende giften lijken mij weinig te maken hebben met wat we zien.
In de protestantse traditie worden de kleuren in verband gebracht met de heerlijkheid van de God volgens Ez 1: 26: ‘Zoals de aanblik is van de boog, die in de regentijd in de wolken verschijnt, zo was de aanblik van die omhullende glans. Aldus was het voorkomen der verschijning van de heerlijkheid des Heren.’ Wanneer we goed naar de kleuren van de regenboog kijken (maar dan wel in de vrije natuur, want op een foto valt het effect weg) zien we dat de kleuren schitteren, flonkeren. Dat komt omdat het licht van de regenboog gepolariseerd is (op een bepaalde manier trilt).
Het is daarom niet moeilijk om in de schitterende kleuren van de boog iets van de heerlijkheid van God te herkennen.
De kleuren krijgen een nog diepere betekenis als we de context, de donkere en lichte achtergrond, erbij betrekken. Hoe kom je vanuit het donker in het licht? Alleen door op enige plaats de kleurenboog te passeren. Je kan er niet omheen, alleen doorheen.
Na passage van de regenboog heb je het donker achter je gelaten. Zonder kleuren is er een contrast tussen licht en donker. Door de aanwezigheid van de kleuren wordt de tegenstelling opgeheven.
Het donker is overwonnen door Gods heerlijkheid.
Andere visie op licht en donker
De regenboog kan dus worden beschouwd als een visie op licht en donker.
Om de diepgang van die visie te peilen wil ik het symbool regenboog vergelijken, beter gezegd confronteren, met een symbool met een tegengestelde visie: het Yin-Yang symbool.
Het Yin-Yang symbool is een symbool van evenwicht en harmonie. Voor ieder wit deel is er een gelijk zwart deel.
Licht en donker zijn op een bepaalde manier met elkaar verbonden: als de één toeneemt gaat dat ten koste van de ander. Het symbool toont een perfecte balans tussen twee tegengestelde polen. Iedere pool omvat een deel van de ander daarmee suggererend dat de één niet kan bestaan zonder de ander. Bij het Yin-Yang symbool is er geen sprake van overwinning van het licht op het donker, maar slechts van evenwicht. Binnen de cirkel is er nergens een punt waar je het donker achter je kunt laten.
Ten diepste is de visie, die uit het Yin-Yang symbool spreekt, een gevolg van een gesloten wereldbeeld, gesymboliseerd door de cirkel waarbinnen zich alles afspeelt in tegenstelling tot de regenboog die een openheid uitdrukt (net zoals het kruis trouwens).
Hemel en aarde
Misschien vindt u het opvatten van de regenboog als grensboog ver gezocht en niet overtuigend. In dat geval zou ik u willen vragen de regenboog met nieuwe ogen te bekijken. U zult dan merken dat die donkere lucht er echt bijhoort. Ik ken een schilderij met de regenboog tegen een geheel witte achtergrond. Na een tijdje regenboog studie komt zo’n geheel witte achtergrond erg onnatuurlijk en uit z’n context gerukt over. Door de donkere lucht om de boog wordt de hemel erbij betrokken en wordt het verschijnsel niet alleen een aarde-omvattend maar een hemel èn aarde omvattend gebeuren.
Door de donkere lucht worden we ook bepaald bij de lichte binnenzijde.
En op die grens van licht en donker schittert de regenboog om, zo te zeggen, kleur te geven aan ons leven.
Geraadpleegde literatuur
M. Minnaert, De natuurkunde van ’t vrije veld, deel I: licht en kleur in het landschap, W.J. Thieme, Zutpen, 1974.
Dr. A.J.J. Bos is werkzaam als universitair onderzoeker bij de Technische Universiteit Delft en is lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Rotterdam-Overschie.