Conflicten in het gezin
2002-08-23
Een theoloog schrijft een boek over opvoeding. Vroeger was dat gewoon, tegenwoordig is het minder gebruikelijk.- Jaargang 46
- nummer 16
Aan de andere kant zien we dat de toegenomen aandacht voor het pastoraat tot gevolg heeft dat predikanten zich meer dan vroeger bezighouden met de vakgebieden van pedagogiek, psychologie en psychiatrie.
Vier typen
Dr. Charles F. Boyd –werkzaam bij een Baptisten-gemeente in de USA- schreef een boek over de interactie tussen ouders en kinderen. Welke invloed heeft hun persoonlijkheid op de manier waarop ze met elkaar omgaan? Het boek is gebaseerd op de zgn. DISC, een vragenlijst die accenten in de persoonlijkheid inzichtelijk maakt. In deze bijdrage geef ik ‘parafraserend’ iets weer uit het 14e hoofdstuk van het boek: het omgaan met conflicten.
In zijn boek komt Boyd tot 4 verschillende persoonlijkheidstypen. Er zijn mensen die snel reageren en taakgericht zijn, terwijl anderen vooral aandacht hebben voor de mensen in hun omgeving.
Er zijn anderen die meer tijd nodig hebben, ze zijn secondair in hun reacties.
Ook daarbij is er weer een verschil tussen mensen die oog hebben voor taken die gedaan moeten worden (bijv.
accuraat zijn) en anderzijds mensen die vooral oog hebben voor de persoonlijke omstandigheden (bijv. geduld hebben met mensen). Uiteraard is zo’n indeling kunstmatig. Niemand reageert voor 100% -altijd en in iedere omstandigheid-
hetzelfde. Het gaat bij dit ‘model’ ook niet om een oordeel, maar om inzicht in de accenten die mensen leggen. De één houdt eerder procedures in de gaten, de ander meer de persoonlijke kanten van mensen. In een goed team heb je beide kwaliteiten nodig.
Persoonlijkheid en kerkenraad
In de kerkenraad moet een besluit moet worden genomen over een verandering tijdens de kerkdienst. Eén van de leden van de kerkenraad vraagt zich af welke stappen er moeten worden genomen. Past dit besluit in de lijn van voorgaande besluiten? Een andere lid van de kerkenraad denkt tijdens de bespreking vooral na over de gemeenteleden in zijn wijk. Hoe zou familie De Vries hier op reageren?
Een ander lid van de kerkenraad vindt het een prima plan, hij is het direct eens met de indiener. Een andere ambtsdrager wil de beslissing uitstellen, zodat hij de zaken nog even beter op een rijtje kan zetten. Een kerkenraad die alleen bestaat uit snelle beslissers is eenzijdig en maakt brokken.
Omgekeerd: van een kerkenraad die alleen bestaat uit mensen die secondair reageren en die het iedereen naar de zin probeert te maken valt geen besluit te verwachten. Daarom -zo meldt de flaptekst van het boek van Dr. Boyd- is het maar goed ook dat er verschillen tussen mensen bestaan: ze vullen elkaar aan.
Elkaar aanvullen
Mensen die sterk van elkaar verschillen vullen elkaar ook aan: de zwakte van de één is de kracht van de ander.
Deze dynamiek leidt tot spanningen, maar is aan de andere kant ook juist heel bijzonder. Mensen zijn door God aan elkaar gegeven om elkaar tot een hand en een voet te zijn.
Vader is een snelle beslisser, moeder heeft tijd nodig, vader let er op dat de regels goed gehanteerd worden (‘om 8 uur naar bed’), moeder houdt de individuele verschillen tussen de kinderen meer in het oog. Als beide ouders vooral de regels in acht nemen hebben de kinderen weinig speelruimte.
Als de beide ouders zich voortdurend laten leiden door de emoties van hun kinderen biedt het gezin onvoldoende structuur. Juist door de combinatie van de eigenschappen van de beide ouders vullen ze elkaar aan in de opvoeding en daar profiteren de kinderen op hun beurt weer van.
5 stappen
Tussen ouders en kinderen zullen altijd conflicten bestaan. Kinderen hebben in hun groei naar volwassenheid ook botsingen met hun ouders nodig.
Maar als er een conflict is, wat kun je er vervolgens mee ‘doen’? Boyd geeft de lezer 5 stappen mee ter overweging.
Stap 1: probeer de achtergrond van het conflict te begrijpen.
- Conflicten kunnen ontstaan als de ‘gedragsstijl’ tussen ouder en kind sterk verschilt. Als moeder in het gezin alles keurig netjes wil houden en de zoon is een sloddervos zal dat onvermijdelijk leiden tot conflicten. Als vader altijd vroeg uit de veren en direct actief is zal hij het vreselijk vinden als zijn zoons tijdens de vakantie een gat in de dag slapen.
- Conflicten kunnen ook ontstaan als ouder en kind sterk op elkaar lijken.
Als een vader alles tot in de puntjes wil regelen en de zoon wil dat ook, komt er een moment waarop ze botsen: de vader wilde iets op een andere manier regelen dan zijn zoon.
- Ouders moeten zich realiseren dat kinderen niet ‘niet luisteren’ om hen dwars te zitten, maar omdat ze voor zichzelf bezig zijn een doel te stellen (‘je dochter wil niet naar bed om moeder te pesten, ze wil graag wat langer bij haar in de buurt zijn’).
Tip a: overleg met je echtgenoot wat er gebeurt, misschien ziet je partner (die anders functioneert dan jij) een accentueert dit des te meer hoe verdrietig en zwaar het is als een opvoeder er thuis alleen voor staat).
Tip b: ga bij jezelf na waarom je je zo ergert aan je zoon of dochter, herinnert je dat aan vroeger, lijkt het gedrag op een trek van je moeder waar je ook slecht tegen kan?
Stap 2:denk er over na hoe mensen heel verschillend reageren op stress en op conflicten.
In een gespannen situatie reageren sommige mensen direct hun boosheid af: ze uiten zich primair. Als hun uiting geen effect heeft worden ze eisend: nu moet je luisteren en doen wat ik zeg! Anderen zetten de persoonlijke aanval in en brengen de (opvattingen van de) ander in diskrediet ("áltijd maak je er hier een rotzooi van!"). Er zijn ook mensen die zich tijdens een conflict terugtrekken: ze gaan ergens anders zitten, ze zoeken andere activiteiten, ze komen niet meer op de bijbelkring.
Een voorbeeld van een escalerend conflict: - Moeder tegen dochter: "Voordat je buiten gaat spelen moet je je kamer opruimen".
- Dochter: "Mariska en Kim wachten op me. Ik doe het straks wel!"
- Moeder: "Ik ben jou beloften zat. Je zegt steeds dat je je kamer opruimt, maar je doet het niet. Ik wil dat je nu je kamer opruimt!"
- Dochter: "En tegen Karel zei je niet dat hij zijn kamer op moest ruimen"
- Moeder: "Karel moest zijn krantenwijk doen en jij had er gisteren ook al tijd voor, maar je hebt de hele avond voor de televisie gezeten".
- Dochter: "Dat is niet eerlijk. Je trekt Karel altijd voor".
- Moeder: "Als je nu je kamer niet opruimt blijf je verder de hele dag binnen!"
Deze moeder stelt taakgerichte eisen aan haar dochter. De dochter reageert daarop met een afleiding: mijn broer hoefde niet zijn kamer op te ruimen.
Die kritiek raakt een zwakke plek in de emoties van moeder en ze reageert daar op door zich nog meer eisend (controlerend) op te stellen. Als de moeder in zou zijn dat ze op deze manier op deze krenking reageert en dat ze daarmee mogelijk juist het tegenovergestelde bereikt bij haar dochter zou ze –in de visie van Boydhaar houding kunnen bijstellen.
Stap 3: verwacht niet dat de andere gezinsleden net zo zijn als jij
Kinderen vinden niet dezelfde dingen belangrijk vinden als hun ouders.
Moeders vinden een opgeruimde kamer misschien erg belangrijk, maar kinderen denken daar vaak anders over.
Ruzies gaan vaak over het tempo in het gezin. Een vader die alles snel wil regelen botst met een dochter die overal de tijd voor neemt. Een moeder die overal op tijd is heeft er grote moeite mee als haar zoon de bibliotheekboeken weer eens te laat wegbrengt. De achterliggende gedachte bij veel ouders die geplaagd worden door allerlei strubbelingen in het gezin luidt niet zelden: "Als je maar een beetje meer op mij zou lijken hoefde ik me niet zo op te winden....."
Stap 4: Pas je aan om de behoeften van je kind de ruimte te geven
Een ouderpaar met een dochter van twee. Beide ouders werken buitenshuis en hebben iedere ochtend haast.
Dochter Suzanne heeft echter moeite om op gang te komen, ze heeft tijd nodig om de nieuwe dag te leren kennen.
Ze moet steeds weer wennen aan nieuwe situaties en het helpt haar als dagelijks vaste routines gebeuren.
In principe krijgen de ouders Suzanne wel mee naar de kinderopvang, maar tot welke prijs? De problemen kunnen aan het eind van de dag terugkomen, bijvoorbeeld in de vorm van slecht eten en slecht inslapen.
De ouders zullen hun tempo aan moeten passen aan dat van hun dochter.
Dat betekent dus concreet: eerder opstaan.
De moeder van Suzanne vertelt na een gesprek dat ze haar dochter als een dwars kind zag. Inmiddels heeft ze ontdekt dat God ‘de bedrading van de hersenen’van haar dochter anders geschapen heeft dan die van haarzelf.
Hun dochter is geen kopie van haar ouders, ze is een uniek kind met een eigen persoonlijkheid. Daarnaast heeft de moeder van Suzanne nog iets anders geleerd: "Als ik 5 minuten extra aandacht aan haar besteed spaart me dat een kwartier aan stress en irritatie uit...."
Stap 5: Geef ieder gezinslid de gelegenheid om zich op te laden
Wie moe is, is minder flexibel, minder geduldig en ligt eerder dwars. Met andere woorden: als je moe bent heb je ook sneller conflicten met anderen.
Omgekeerd: hoe meer mensen de kans krijgen om hun energie op te laden, hoe kleiner de kans op spanningen zal zijn.
Waardoor kunnen mensen zich ontspannen?
Natuurlijk is fysieke rust van groot belang. Daarnaast zijn er ook activiteiten die mensen kunnen doen ontspannen. Iemand met veel contacten vindt het soms heerlijk om even zijn eigen gang te kunnen gaan. Mensen met een ‘denkend beroep’ kunnen zich ontladen in sportieve activiteiten.
Bij kinderen is dat niet anders. Het ene kind komt moe uit school omdat het de hele dag tussen de andere kinderen heeft moeten functioneren. Het wil nu wel eens even alleen op zijn kamer een boekje lezen. Het andere kind heeft urenlang stil moeten zitten in de klas en wil nu zijn energie kwijt door te voetballen, te ravotten, hard te fietsen (opvallend is dat het om twee kinderen uit dezelfde klas gaat, die de tijd op school dus heel verschillend ervaren).
Spreuken
Elders in zijn boek gaat Dr. Boyd in op de inhoud van de tekst van Spreuken 22 : 6: "Oefen de knaap volgens de eis van zijn weg, ook wanneer hij oud geworden is, zal hij daarvan niet afwijken".
Deze tekst wordt –volgens de auteur – door christenen vaak zo uitgelegd dat je moet zorgen dat je kin-
deren naar de kerk en naar school gaan, geen drugs gebruiken en ook verder niet in de problemen komen.
Kinderen zijn echter geen automaat: je stopt er als opvoeder iets goeds in en er komt vanzelf iets goeds uit.
Deze visie houdt echter geen rekening met de individuele wil van kinderen.
"Ik heb teveel kinderen uit positief christelijke gezinnen helemaal zien ontsporen"aldus Boyd.
De juiste interpretatie van Spreuken 22 : 6 wijst ons een andere richting.
"De eis van zijn weg"heeft niets te maken met een vastgelegd pad dat iedereen moet volgen. In het Hebreeuws heeft het woord ‘derek’ (weg) de betekenis van: overeenkomstig zijn weg. Letterlijk gaat het dan om de bijzondere weg die dit kind overeenkomstig zijn unieke persoonlijkheid te gaan heeft. Opvoeding is geen beheersmatig proces waarbij het kind gedwongen wordt zich aan te passen aan het gedrag en de normen van de opvoeder. Opvoeden begint met de aanpassing door de opvoeder aan de unieke eigenheid van dit kind, zoals het door God geschapen is.
Uit hoofdstuk 14 van: Different children, different needs, door Charles F. Boyd, Multnoma Publishers, ISBN 1-57673-750-0, 219 bladzijden