Een dag vol devotie in het klooster
2002-09-20
In onze haastige tijd zoeken we naar rust. Ook spiritualiteit staat volop in de aandacht. Het is dus niet vreemd dat het klooster meer aantrekkingskracht krijgt, want daar komen spiritualiteit en stilte samen. Niet alleen lijkt het aantal monniken voor het eerst na een lange tijd weer voorzichtig toe te nemen, ook het aantal oblaten -leken die zich door een belofte verwant weten aan de monastieke levenswijzegroeit.- Jaargang 46
- nummer 18
En de gastenverblijven in de kloosters zijn al voor maanden volgeboekt.
Hoe gaat het eraan toe in een klooster? Wat is er te vinden?
Een verslag van een dag bij de benedictijner monniken.
Het dagritme in de Sint Willibrordsabdij (Slangenburg) in Doetinchem wordt bepaald door het gemeenschappelijke gebed in de kapel. Daarnaast zijn geestelijke lezing en arbeid de hoofdbezigheden van de monniken. Het werk is, behalve om in de eigen levensbehoeften te voorzien, een manier om God te loven: maak een gebed van het werk van je handen.
De Benedictijnen vormen een contemplatieve (beschouwende) kloosterorde, die willen leven naar de Regel van Benedictus. Deze Regel is een handleiding voor de geestelijke, sociale en materiële aspecten van het monnikenleven.
In Jezus Christus ziet iedere monnik het ideaal van zijn leven. Te leven naar de Regel van Benedictus is een methode om als mens steeds meer op Hem te gaan gelijken. Het klooster is dan ook te zien als oefenschool voor de dienst van God.
De monnik legt bij zijn intrede in de kloosterorde (na een voorbereidingstijd van enkele jaren) drie geloften af: stabilitas (stabiliteit, de levenslange verbondenheid aan één vaste kloostergemeenschap), conversatio morum (trouw aan een monastiek levensgedrag, celibatair leven zonder eigen bezit) en obedientia (gehoorzaamheid aan de kloosterregel). Deze geloften zijn, net als de hieruit voortvloeiende regels, gericht op groei en bevrijding.
De dag begint
Om kwart voor zes begint de dag met opstaan. Een klein half uur later luidt de klok en gaan de zes monniken naar de kapel voor de lezingendienst. Er zijn vandaag zes (mannelijke) gasten. De monniken komen een voor een binnen, maken een buiging en slaan een kruisje voor het altaar. Daarna gaan zij zitten op een van de twee opzij geplaatste banken in het koor van de kerk.
Het openingsvers wordt gezongen: ‘Heer, open mijn lippen, en mijn mond zal uw lof verkondigen’. Op Gregoriaanse wijze, maar wel in het Nederlands.
Daarna volgt -zoals bij ieder begin en eind van de getijden- het ‘Eer aan de Vader en de Zoon en de Heilige Geest, zoals het was in het begin en nu en altijd en in de eeuwen der eeuwen.
Amen’. Hierbij wordt een diepe buiging gemaakt, om vorm te geven aan de eerbied. Dan wordt de uitnodigingspsalm (Psalm 95) gezongen: ‘Nadert, buigen wij deemoedig neer...’ gevolgd door de zingende lezing van enkele Psalmen. Na een minutenlange stilte volgt een Schriftlezing uit het Nieuwe Testament, waarna nog een Psalm volgt, in solo- en samenzang. Na het ‘Eer aan de Vader en...’ verlaten de monniken in processie om kwart voor zeven de kapel.
Na het ontbijt, de meditatie en het persoonlijke gebed in de eigen kamer ('cel') volgt om half acht het morgengebed of Lauden. Volgens een vast rooster wordt weer een aantal Psalmen zingend gelezen; ook is er een Evangelielezing.
Het rooster zorgt ervoor dat alle honderdvijftig Psalmen in twee weken tijd aan de beurt komen; gebruikt wordt de vertaling van Ida Gerhardt en Maria van der Zeyde. Bij aanvang en eind van de gebedsdiensten betreden en verlaten de monniken gezamenlijk de kapel, om tot uitdrukking te brengen dat ze een gemeenschap vormen.
Eucharistie
Om half tien zijn er naast de kloostergasten ook een twintigtal kerkgangers uit de omgeving naar de kapel gekomen om de eucharistieviering bij te wonen. Nu wordt er ook in het Latijn gezongen. Tijdens de Evangelielezing gaat iedereen staan en bij het zingen van het Onze Vader heffen de monniken beide handen omhoog. Uitingen van eerbied en afhankelijkheid.
Hierna wensen alle aanwezigen elkaar vrede door elkaar een hand te geven, terwijl de monniken elkaar omhelzen.
Na het zingen van het Agnus Dei vindt de eucharistie plaats. In de handleiding voor gasten wordt aan de bezoekers gevraagd om alleen hieraan deel te nemen wanneer men daartoe gerechtigd is als lid van de Rooms-katholieke kerk.
Als na drie kwartier de dienst is afgelopen, is er twee uur tijd voor arbeid en studie. De gasten kunnen zich terugtrekken in hun cel voor persoonlijke meditatie of studie.
Om kwart over twaalf luidt de klok voor het middaggebed. Dit keer duurt de bijeenkomst in de kapel slechts twintig minuten. Daarna is het tijd voor de warme maaltijd.
De maaltijden
Hoewel monniken en gasten afzonderlijk aan het ontbijt zitten, worden middagmaaltijd (warm) en avondmaaltijd (brood) gezamenlijk gebruikt.
In de refter staan houten tafels en banken tegenover elkaar opgesteld.
Met een bordje waarop het celnummer staat vermeld wordt ieders plaats aangegeven.
In stilte wachten we totdat iedereen er is, dan pas nemen we plaats. Eén van de monniken bedient, een ander leest tijdens het eten voor.
Na een korte Evangelielezing volgen er passages uit de Regel van Benedictus en uit andere stichtelijke lectuur, alsmede uit een boek over geschiedenis - ditmaal Geert Maks 'Kleine geschiedenis van Amsterdam'. Als de abt constateert dat iedereen klaar is met eten, hamert hij de voorlezer af, waarna een lied en een gebed de maaltijd besluiten.
Na het middag- en avondeten wordt er een half uur tot een uur uitgetrokken voor de gezamenlijke afwas en ontspanning. Dit is voor iedereen verplicht.
‘Ontkramping en spel versterken commitment en motivatie, en stimuleren de openheid voor het vernieuwende en verfrissende’, schrijft Wil Derkse in zijn zeer lezenswaardige boek over Benedictijnse spiritualiteit voor het dagelijkse leven 2. Het is mogelijk om op deze momenten met elkaar contact te hebben, vooral even niet gericht op geestelijke zaken.
Middag en avond
Na drieënhalf uur arbeid of studie is het om vijf uur tijd voor de vesper, het avondgebed. Van half zes tot de avondmaaltijd van zeven uur is er tijd voor persoonlijke meditatie en gebed of studie, maar eventueel ook voor samenkomst van de monniken voor een bespreking. Om halfnegen volgt de dagsluiting of Completen. Net als bij de eucharistieviering zijn ook nu weer een twintigtal mensen uit de omgeving aanwezig. Het zijn waarschijnlijk praktiserende rooms-katholieken, wat valt af te leiden uit het feit dat veel uit het hoofd wordt meegezongen.
De monniken verlaten om tien voor negen een voor een de kapel om ieder naar hun eigen cel te gaan.
De nacht is begonnen.
Benedictijnse spiritualiteit
Prof. dr. W. Derkse, onder andere bijzonder hoogleraar wijsbegeerte aan de TU Eindhoven, heeft in zijn hierboven genoemde boek getracht het Benedictijnse leven te vertalen naar het leven buiten het klooster. Zo kunnen leiderschap (mensen stimuleren tot groei en optimale -niet: maximaleprestaties) en tijdmanagement (de kunst van het beginnen en ophouden), door de Benedictijnse leefregels geïnspireerd, tot vruchtbaarheid komen.
Enkele andere opvallende zaken uit de Benedictijnse levenswijze zijn:
1. Gastvrijheid. Omdat iedere gast de Heer kan zijn (Mat. 25), wordt iemand ontvangen met de spreuk Deo gratias (God zij dank) of Benedicamus Domino (Laten wij de Heer zegenen). Als bij ons de telefoon gaat, zijn wij vaak geïrriteerd omdat we gestoord worden in onze bezigheden. De Benedictijnse levenswijze roept ons op om die houding te veranderen: een telefoongesprek is eigenlijk ook een kans om een gast te ontvangen. Derkse schrijft: ‘Om me daarbij te helpen spreek ik vaak een kleine mentale 'zegenbede' over mijn nog onbekende gast uit: Benedicamus Domino - want het zóú de Heer kunnen zijn’.
2. De kunst van het beginnen.
Benedictus benadrukt in zijn Regel dat tussen appèl en respons een zo klein mogelijke afstand moet bestaan. Wie van ons herkent dat niet, uitstelgedrag?
Benedictijns beginnen is een uitwendig en inwendig beginnen onmiddellijk 'als het klokje klinkt': als in het klooster de klok wordt geluid, leggen allen het werk neer, en gaat men direct naar de kapel. Gehoorzaamheid! Dit moet vooral niet vertaald worden met 'kadaverdiscipline'; alleen met flexibiliteit toegepast kan er zegen op discipline rusten. In het verlengde hiervan is ook ophouden een kunst en de ontspannen waardigheid tussen beginnen en ophouden ook.
3. Het streven aan alles aandacht te schenken. Orde, regelmaat en schoonheid, toewijding, alles aandachtig cultiveren, zorg voor details. De Benedictijnse levenswijze staat een werkhouding voor die niet zozeer op het 'afhebben' van het werk is gericht, maar op het werk zelf, zoals de filosofe Iris Murdoch het beginsel van goed leven samenvat: To attend and get things right. Alle taken verdienen het met aandacht gedaan te worden, als kansen om God te prijzen.
4. Aandachtig luisteren en van harte en daadwerkelijk respons geven om tot resultaat te komen. Benedictijns verbetermanagement begint met het aanleren van haalbare goede gewoonten.
En iets leren begint met luisteren: horen en doen.
De overeenkomst tussen het begin van de Regel van Benedictus (zie kader) en de eerste regels van de eerste hoofdstukken van Spreuken zal niet toevallig zijn! Luisteren maakt wijs en wijsheid doet leven. Het 'mijn zoon' in beide teksten zal in beide gevallen slaan op de relatie leraar - leerling, ofwel de geestelijke vader-kindrelatie.
Derkse vergelijkt het aandachtige luisteren met dat wat een arts doet als hij met een stethoscoop een patiënt ausculteert (het 'luister' van de Regel wordt in het Latijn weergegeven met ausculta of obsculta): luisteren dat erop gericht is te horen wat de situatie van ons vraagt, om daarop vervolgens respons te geven.
Een beetje meer in de NGK?
Er is veel dat ons van de monniken scheidt, maar wat is er ook veel dat ons bindt! Hun motivatie - 'opdat God in alles worde verheerlijkt'- is toch ook onze motivatie. Leven naar de Regel van Benedictus is toch ook een leven in navolging van Christus. Gezien in dat licht kunnen wij nog veel van kloostergemeenschappen leren. Het lijkt wel of wij, calvinisten, na de Reformatie het hele rooms-katholieke 'gedoe' bij het grof vuil hebben gezet. Ik herinner mij dat wij in onze jeugd weinig of geen kennis namen van de rooms-katholieke wereld. We spraken over 'poppenkast' en 'hokus-pokus' bij het zien van een mis op tv. Zijn de rituelen en vormen in de rooms-katholieke kerk dan verwerpelijk? Op zich niet, denk ik. Er spreekt veel eerbied uit, afhankelijkheid en gemeenschapszin (voor dat laatste hebben wij overigens ook een ritueel: het doorgeven van een rol King; alleen het moment -als de Woordverkondiging al is begonnendaar moeten we het nog eens over hebben).
In de rooms-katholieke kerk knielen gelovigen, in het klooster buigt men diep en gaat men bij een Schriftlezing uit eerbied staan. Natuurlijk - alles kan tot een lege vorm worden. Maar wat ontzettend jammer is het eigenlijk dat we naast de Beeldenstorm ook hebben meegedaan aan de 'knielbankenstorm'.
Waarom knielen wij alleen bij de inzegening van ons huwelijk? Om de sym boolwaarde? Ik zou zeggen: een goed begin is het halve werk; maar laten we het werk dan ook knielend voortzetten - thuis en in de kerk...
Wat een rust in een klooster, wat een weldadige stilte - en wat zijn wij daar ver vanaf gegroeid! Wij gaan alleen maar naar de kerk voor onze diensten of een vergadering. En dan is het er bijna nooit stil: zelfs onder het doorgeven van de beker wijn bij het Avondmaal speelt bij ons het orgel. Kom dan eens in een rooms-katholieke kerk of kapel. Wat een eerbied spreekt er uit de stilte die daar heerst! Ik ben er voorstander van dat onze kerkgebouwen ook meer plaatsen van stilte en bezinning zouden zijn, naast plaatsen van samenkomst.
Overigens: waarom vieren wij als gemeenten die katholiek-gereformeerd genoemd willen worden niet vaker het Avondmaal, om de machtige daad van verlossing aan het kruis te vieren? In het klooster is er dagelijks een eucharistieviering!
Natuurlijk zijn dit maar wat losse flodders, en zijn er ook kritische vragen te stellen bij onderdelen van de roomskatholieke (klooster)gewoonten.
Maar dat neemt niet weg dat er veel te halen is! Om dat zelf eens te ondervinden is een (meerdaags) bezoek aan een klooster beslist het overwegen waard.
1) De Regel van Sint-Benedictus, vertaald door Vincent Hunink. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2000, ISBN 90 253 0301 3.
2) Wil Derkse, Een levensregel voor beginners.
Lannoo, Tielt, 2000, ISBN 90 209 4184 4.
| De Regel van Benedictus begint als volgt: ‘Luister, mijn zoon, naar de voorschriften van je leraar, en spits het oor van je hart. Neem volgaarne de raadgevingen van een goede vader aan en breng ze in praktijk. Dan kun je door actieve gehoorzaamheid terugkeren naar Degene van wie je door de luie ongehoorzaamheid was weggegaan. Mijn betoog is gericht tot jou, wie je ook bent, die afstand doet van zijn eigen wil en als soldaat van Christus de Heer en ware Koning de krachtige, roemrijke wapens van de gehoorzaamheid opneemt. Allereerst moet je bij ieder goed werk waaraan je begint dringend tot Hem bidden dat Hij het tot voltooiing brengt [...]. We moeten ons hart en ons lichaam klaarmaken om als soldaat te dienen in heilige gehoorzaamheid aan de voorschriften. Waar onze eigen mogelijkheden tekortschieten mogen we de Heer vragen om ons in zijn genade te hulp te komen [...]. Maar in de loop van het religieuze leven, met de groei van het geloof, verruimt je hart zich en wordt je tocht op de weg van Gods geboden er een van onuitsprekelijk zoete overgave. Laten we dus nooit afwijken van wat Hij ons onderwijst en in het klooster zijn leer aanhouden tot de dood. Dan zullen wij, door ons geduld, mogen delen in het lijden van Christus en zo ook deel krijgen aan zijn koninkrijk’. 1 |
| Internet Op internet is bijna oneindig veel informatie te vinden over alles wat met spiritualiteit te maken heeft (de hieronder genoemde sites moeten voorafgegaan worden door http://www). De Sint Willibrordsabdij in Doetinchem is te bezoeken op willibrords-abbey.nl Meer algemene informatie over de Orde der Benedictijnen staat op osb.org Een overzicht van Nederlandse en Vlaamse religieuze orden wordt gegeven op katholiekeontmoetingen.nl/ index_religieuzen.html. 'Bezinning' geeft o.a. informatie over retraitehuizen: bezinning.ontheweb.nl Voor wie graag een retraite meemaakt in protestantse sfeer is De Spil in Giessenburg een aanrader: hyperbyte.nl/ users/spil Op de site van de vrijgemaakt-gereformeerde predikant ds. Jos Douma uit Beverwijk is veel moois te lezen over spiritualiteit en wat daarmee samenhangt: josdouma.nl |