De oorsprong van de mens
2002-10-04
Wellicht hebt u het ook gelezen: een paar maanden geleden zijn resten gevonden van de tot dusver oudste ‘mens’ op aarde. In het Afrikaanse Tsjaad werd Tourmaï ontdekt; mogelijk een ‘missing link’ tussen de aap en de (ho)m(o sapi) ens. Alle kranten zetten zijn foto op de voorpagina. In Confessioneel (8 augustus) zet ds Peter Verbaan er zijn commentaar bij. Daarbij belandt hij niet in de zoveelste uitzichtloze discussie over schepping en/of evolutie, maar brengt het gesprek op een veel essentiëler niveau: - Jaargang 46
- nummer 19
Zo nu en dan laait het debat over 'schepping en evolutie' blijkbaar even op. Om daarna weer te verdwijnen. Of misschien kan ik beter zeggen - om weer te worden teruggebracht tot de gebruikelijke proportie: een typisch onderwerp voor op de catechisatie. Niet dat de spanning tussen geloof en wetenschap alleen een onderwerp voor jongeren is. Niet dat dit gesprek niet, vanuit beide posities, tot een onvruchtbare krampachtigheid kan leiden. Niet dat dit onderwerp voor veel jongeren niet al passé is, omdat ze ‘t geloof reeds als achterhaald beschouwen en zeggen in de wetenschap te geloven.
Maar dit onderwerp biedt vooral veel gespreksstof - over de mens. Over onze roots. Over het dierlijke, het streberige, het hogere en het lagere in de mens.
Gespreksstof ook over God, die mens geworden is. Die deze mens(aap) heeft opgetild naar de maat van Zijn genade.
Twee stemmen laat ik horen, uit verleden en heden, die over en naar aanleiding van Darwin en Tourmaï schreven.
Als eerste grijpt Verbaan terug op G.K. Chesterton, romanschrijver en apologeet uit de vorige eeuw:
Deze Chesterton vertelt ergens een sprookje van een man, die zijn naam vergeten was, en zegt dan: iedere man is de man van dit verhaal, ieder mens heeft vergeten, wie, wat hij of zij is. Al zou het mogelijk zijn heel het heelal te doorgronden, nimmer zou hij het ego verstaan... We zijn allen onder het beslag van dezelfde ramp: we hebben onze naam vergeten. We hebben vergeten wie we in werkelijkheid zijn.
Darwin geeft volgens Chesterton op die vraag het antwoord ook niet. Dat kan alleen gevonden worden, wanneer je je als een kind door de Vader bij de naam geroepen weet.
Van recenter datum is een column van Elsbeth Etty in NRC-Handelsblad. Op 13 juli schreef zij over Tourmaï, en Verbaan geeft daarvan de volgende weergave:
Haar reflecties rondom de vraag ‘Is dit een mens’ voeren vanaf Tourmaï langs Auschwitz en Srebrenica, langs Volkert van der G. en de als Hamas-zelfmoordterrorist uitgedoste baby, die op een (nep)foto te zien was in Israël. Ze zegt: ‘een ergere vorm van ontmenselijking kan ik me eigenlijk niet voorstellen.
Een kind, drager van de toekomst, wordt symbolisch voorbestemd tot het martelaarsschap, het wordt bij wijze van grap geofferd aan de haat. Een baby als nepbom, verkleed als onmens in de letterlijke betekenis: geen mens’.
Laat de mens - zoogdier als ‘ie is - dan vanuit de biologie gedefinieerd worden als gericht op individuele ontplooiing, op overleven, op de overdracht van onze prestaties en vaardigheden aan volgende generaties. Maar hij is toch niet gemaakt om te moorden?
Tenslotte maakt Verbaan de balans op: Is er dan niet zoiets als een norm, een criterium, een ijkpunt voor het mens-zijn?
In de filosofie en de antropologie spreekt men van de mens als ‘animal rationale’, het dier met verstand/inzicht. En de technische term ‘homo sapiens’ houdt ook een zekere pretentie in. Het betekent letterlijk: wijs man. Tourmaï helpt ons verder bij de legpuzzel van de wording van de mens. Er zitten blijkbaar nog onbekende schatten in de aarde verborgen.
Het onderzoek en de theorievorming gaan door.
En toch. Op de zoektocht naar een antwoord op de vraag ‘wat is de mens’ en ‘wie ben ik’ zijn niet de paleontologen en de biologen, maar de psalmdichter en de evangelisten mijn gidsen, David en Saul mijn alter-ego's. Niet een schedel in de grond maar het Hoofd in de hemel leert ons aangaande de grandeur en misère van de mens. Hij, Homo Sapiens, wacht ons - de Schedelplaats voorbij - aan het eind van de geschiedenis op.