Behouden worden door moederschap?
2001-02-16
In de huidige kerkelijke discussie over de vrouw in het ambt is een goede exegese van het voorschrift van de apostel Paulus aan zijn jonge medewerker Timotheüs van cruciaal belang.- Jaargang 45
- nummer 4
I Tim. 2:9-14. De laatste zin van deze passage luidt in de Groot Nieuws Vertaling van NBG : ’Maar haar redding
ligt in het moederschap als ze volhardt in geloof , liefde en een heilig leven en daarbij bescheiden blijft.’
Wat bedoelde Paulus, toen hij verklaarde dat de vrouw geen lerende functie in de gemeente diende te bekleden? Geïntrigeerd door deze vragen heb ik me met de grondtekst van dit bijbelgedeelte bezig gehouden.
Behouden
Het eerste wat mijn aandacht trok, was de opmerking dat de vrouw behouden wordt door kinderen ter wereld te brengen. Wat betekent in dit vers het Griekse werkwoord: sozein (behouden)? Bij het naslaan van een Griekse concordantie op het N T. kwam ik dit werkwoord 106 maal tegen; het naamwoord soteria werd 45 maal vermeld. Bij nader onderzoek blijkt dan dat in 56 gevallen sprake is van de eeuwige zaligheid, in 37 gevallen doelt het op een lichamelijke genezing of uitredding en in 13 teksten gaat het zowel om het een als het ander. Met het woord soteria, behoud zijn de getallen resp. 37, 3 en 5.
Mijn vermoeden is dat het hier in deze passage niet zozeer gaat om het eeuwig behoud als wel om lichamelijke gezondheid.
Een bevestiging hiervan vond ik in het gebruikte Griekse voorzetsel dia (met volgend naamwoord in de tweede naamval), dat dan in dit geval een tijdsbepaling en niet zozeer een middel aanduidt. Ik vertaal dan ook: de vrouw zal door het proces van de baring heen haar gezondheid behouden. Dit wil dus zeggen dat de vloek uit Gen. 3: 'Met verzwaarde moeite zult u kinderen baren' in principe door Jezus is opgeheven.
Brief
We gaan nu het verband van deze tekst nader bekijken. In de eerste plaats is het een citaat uit een persoonlijk gerichte brief van Paulus aan zijn helper Timotheüs. Paulus heeft hem de opdracht gegeven (4:13 ) om voor te lezen (uit het O.T.), te vermanen (paraklesia, beter te vertalen met bemoedigen, opwekken) en te onderwijzen. Hij dient zich aan deze opdracht te houden en zich daarbij niet te bekommeren om zijn jeugdige leeftijd. Daarom wil Paulus niet dat vrouwen, rap van tong, hem uit deze positie verdrijven.. Hij gebruikt daarbij het woord 'authentein', dat in het N.T. alleen hier voorkomt. Oorspronkelijk betekende het in het seculiere Grieks: eigenhandig iets bemachtigen. Hier heeft het de betekenis van: 'de man domineren' of nog beter ‘een machtstrijd aangaan met de man’. Verder is duidelijk dat de positie van de vrouw hier besproken wordt in verband met het in het publiek uitspreken van een gebed. De mannen moeten dit doen zonder toorn of twist; de vrouwen die hier verlof hebben publiek dankzegging en voorbede te doen, dienen dat te doen bescheiden (aidoos, NBG zedig) en ingetogen (met sophrosunè). Sophrosunè is een Grieks woord voor één van de kardinale deugden, te weten : matigheid of zelfbeheersing, temperantia.*.
Gepaste wijze
Waarom hier dit woord gebruikt? Het lijkt me duidelijk dat Paulus wil dat de vrouwen op gepaste wijze van hun voorrechten in de gemeente gebruik maken. Ze moeten niet in het openbaar hun eigen mannen kritiseren.
(ICor. 14: 35 ) Ook moeten ze het zo doen dat ze de mannen niet in verlegenheid brengen. We moeten daarbij wel bedenken dat de mannen nog maar kort geleden in de christelijke gemeente geconfronteerd werden met de volkomen gelijkwaardigheid van mannen en vrouwen. Helaas blijkt al spoedig dat de mannen van deze deugd van 'matigheid' niets hebben begrepen als ze in het verdere verloop van de geschiedenis op 'onmatige' wijze hun machtspositie in kerk en maatschappij blijven verdedigen en uitbreiden ten koste van de vrouwen Zowel in de synagoge als in de pagane maatschappij speelden de vrouwen in die tijd geen rol van betekenis. Ook was het niet gewoon dat de vrouwen aan de voeten van een rabbi onderricht uit de tora ontvingen. Het was gewoon revolutionair van Jezus dat hij dit aan Maria bijv. toestond. Dus de vrouwen waren dikwijls onderontwikkeld in de kennis van Mozes en de profeten. Dus hun eerste taak is niet om lukraak onderwijs te geven, maar eerder in alle rust dit onderwijs te ontvangen. De context vanwaaruit Paulus dit alles schreef wordt nu steeds duidelijker.
Fout
Nu de verwijzing naar Adam en Eva in het paradijs. Ook daar ging het fout door gebrek aan onderricht. Het proefgebod was door God aan Adam als eerste gegeven. Eva wist van dit gebod uit tweede hand via Adam.
Daardoor kan zij misleid worden; let wel niet 'verleid', een typisch misogyne (vrouwonvriendelijke) vertaling van het NBG. Daarbij wordt ze door de suggesties van de slang in verwarring gebracht. Adam, die erbij stond en het gebod precies kende, greep niet in en liet toe dat de vrouw misleid werd. Daarmee viel eerst de vrouw en daarna de man in overtreding.
Dan maakt Paulus ineens, zoals vaker in zijn betoog, een enorme gedachtensprong. Deze overtreding had voor het gehele menselijke geslacht geweldige gevolgen, speciaal voor de vrouw. Zij zou in den vervolge de lasten van het moederschap moeten dragen en daarbij ook nog moeten lijden onder de heerszucht van de mannen. Gelukkig ook voor haar is er een evangelie van verlossing. Dat zal ze dan ook ervaren als ze ook in het proces van kinderen baren de kracht der verlossing in Jezus bloed mag ondervinden.
Dogmatisch ingestelde blik
Het is merkwaardig dat ik in de door mij geraadpleegde theologische commentaren nergens deze verklaring heb gevonden. Misschien komt dit door de te zeer dogmatisch ingestelde 'blik' van de theoloog. Als 'theologische leek' ben ik evenwel gewend om steeds met 'medische' interesse naar de zaken te kijken en dat zou in sommige gevallen wel eens een ander inzicht kunnen opleveren. Zo hier naar ik meen. Reeds eerder (Opbouw,41e jg, 17, 22-08-1997) heb ik in een ingezonden stuk in dit blad, het opgenomen voor de reputatie en bekwaamheid van collega Lucas, die als lijfarts van de apostel Paulus hem goede , medisch verantwoorde adviezen had gegeven. De kijk van een medicus als Lucas naar de genezingswonderen van Jezus getuigt zowel in zijn Evangelie als in de Handelingen van een verfrissende oorspronkelijkheid. Gaarne ga ik in deze traditie verder, ook al ben ik geen theoloog of taalkundige. De lezers van dit artikel mogen het me niet euvel duiden als ik daarom de volgende vertaling van I Tim.2: 9-14 voorstel. Eveneens dienen de vrouwen (tijdens het gebed ) zich te sieren met passende (fatsoenlijke) kleding, met bescheidenheid en matigheid, niet met een (kunstig) vlechtwerk in het haar, goud of parels en dure kleding maar zoals het hoort bij vrouwen die hun godsvrucht openlijk laten zien door (hun) goede werken.
Laat (daartoe) de vrouw (eerst) onderricht ontvangen in alle rust, want ik sta (nog) niet toe dat ze onderricht geeft en zich (aldus )in een machtstrijd met de man begeeft, maar laat ze (voorlopig) in (die) rust verkeren.
Want eerst is Adam geformeerd en daarna Eva. Ook is Adam niet misleid, maar de vrouw is doordat ze misleid werd, tot overtreding gekomen (met alle kwalijke gevolgen daarvan voor het vrouwelijk geslacht ). Toch zal ze door het geboorteproces heen (haar gezondheid) behouden, als ze blijft in geloof en liefde en een heilig leven en dat doet met (wijze) zelfbeheersing.
* Vanaf de oudheid worden de 'deugden' verdeeld in 'theologische' en 'kardinale' deugden. De eerste drie zijn: geloof, hoop en liefde. In de tweede reeks onderscheiden we er vier: 'rechtvaardigheid', 'voorzichtigheid', 'matigheid' en 'moed'. In de beeldende kunst worden deze deugden symbolisch voorgesteld als jonge vrouwen. Als voorbeeld moge worden genoemd de kansel van Giovanni Pisano in de Dom van Pisa, die door zeven gebeeldhouwde vrouwen gedragen wordt, die deze deugden symboliseren.