Kwetsbaar: wie durft?
2001-09-14
Toen tijdens een training het thema ‘hechting’ ter sprake kwam reageerde één van de cursisten dat ze het toch wel erg belastend vond om zich aan iemand te hechten. Want, zei ze, je wordt er kwetsbaar van. Als je van iemand gaat houden kun je hem ook gaan missen.- Jaargang 45
- nummer 18
Deze cursist gaf precies aan waarom hechting kwetsbaarheid vereist. Ze ervaart deze moeite in haar eigen leven: aan een vaste relatie is ze nog niet toegekomen. Niet omdat ze geen vaste vriend kan vinden, maar omdat een relatie voor haar zélf te bedreigend is. Op het moment dat je om de ander geeft moet je ook in je denken toelaten dat dat tegelijkertijd betekent dat je ook weer verlaten kunt worden. Je redt het dus niet (meer) alleen, je hebt een ander nodig. Over datzelfde thema gaat het boekje ‘Kwetsbaar’ van de hand van Bert Reinds. Het boekje is bestemd voor jongvolwassenen.
Onze tijd?
In het eerste hoofdstuk gaat Reinds o.a. in op het perfectionisme dat in onze tijd hoogtij viert. We hebben het over ‘kwaliteit van leven’. We moeten altijd bereikbaar zijn. We moeten zoveel mogelijk contacten tegelijk aan gaan. Iedere nieuwe ervaring moet weer beter zijn dan de vorige. Twijfels moet je verbergen, alles moet goed met jou gaan, anders vinden andere mensen je maar een zeur. Helaas plaats de auteur in dit hoofdstuk een aantal opmerkingen over onze tijd die op zijn minst wat ‘kort door de bocht’ zijn.
Inderdaad hebben mensen tegenwoordig minder tijd voor elkaar (over), maar dat mensen nu minder open zijn over hun gevoelens dan vroeger waag ik zeer te betwijfelen. Juist oudere mensen zeggen zelf vaak dat ze vroeger nooit geleerd hebben om over hun gevoelens te spreken, ‘dat deed je niet.’ Reinds stelt ook dat ‘in deze postmoderne tijd de lat van het kwalitatief goed leven hoog wordt gelegd’. Het verband is voor mij niet helder: wat heeft het postmoderne denken met die hoge lat te maken? Het uitstapje in het boek naar de discussie over ‘kwaliteit van leven’ in de gezondheidszorg is zó kort dat het eerder misverstanden oproept dan zaken verheldert.
De zondeval
Duidelijk is wèl waar Bert Reinds naar toe wil. Als je volwassen wilt worden zul je je kwetsbaar op moeten durven stellen. Juist mensen die de neiging hebben om zich te verstoppen, die veel behoefte hebben aan erkenning, waardering en acceptatie lopen in hun relaties grote risico’s. Op dat punt laat dit boekje een duidelijke parallel zien met het in september 2000 in ‘Opbouw’ besproken ‘Van Moeten naar Mogen’ (door Nancy Groom). De mens voor de zondeval hoefde zich niet te schamen,’ schrijft Reinds, ‘Adam voelde zich bij God en bij zijn vrouw Eva volkomen op zijn gemak. Na de zondeval ging Adam achter de bosjes zitten, in de hoop dat zijn Schepper hem niet zou zien.’ De gebrokenheid van de zondeval is kenmerkend geworden voor de beschadigingen in onze relaties. De geestelijke pijn die het gevolg is van die gebrokenheid wordt gecamoufleerd door altijd bezig te zijn, door hard te werken, door iedereen te vriend te houden, door overal controle over te willen hebben. ‘Ik heb altijd de neiging om mijn gevoelens te verstoppen door het anderen naar de zin te maken, in de hoop dat ze me dan wel aardig vinden’, schrijft Martine.
Kwetsbaarheid is moeilijk
In het derde hoofdstuk stelt Reinds dat we ‘allemaal’ de neiging hebben om ons sterker, flinker of beter voor te doen dan we zijn. Ook deze stelling lijkt mij niet echt houdbaar. Er zijn veel mensen die zich sterker voordoen dan ze zijn, maar ook het omgekeerde gebeurt vaak: bijvoorbeeld bij mensen die bij voorbaat zeggen dat hun werk toch niets voorstelt. Reinds geeft hier later in het boekje zelf een autobiografisch voorbeeld van. Door zelf te zeggen dat hij zijn werkstuk in een kwartiertje heeft gemaakt schakelt hij zijn supervisor uit: iedere kritiek wordt bijna onmogelijk. Bekend zijn ook de mensen die vluchten in een ziekte of in talloze ‘onbegrepen lichamelijke klachten’ om daarmee aandacht te krijgen en tegelijkertijd vaak om aan de eisen van de omgeving te ontkomen (Tara Singh Varma is daar een recent voorbeeld van).
Waarom is kwetsbaarheid zo moeilijk?
Omdat we zo tegenstrijdig in elkaar zitten. Aan de ene kant willen we zelfstandig zijn, aan de andere kant willen we sámen zijn. Maar dat de ander toelaten in je leven vraagt openheid en lef. Aan de hand van een reeks bijbelse voorbeelden laat Reinds zien hoe juist een kwetsbare opstelling een doorbraak in de heilsgeschiedenis betekende (Rachab, Mozes, Esther). Je kwetsbaar durven opstellen betekent ook dat je je realiseert dat jouw werkelijkheid niet de waarheid hoeft te zijn. Reinds illustreert dit aan de hand van een mooie vergelijking: we kijken in de spiegel (en zien alleen onszelf) en we vergeten om door het venster te kijken (waar we de wereld van de ander zien).
Een bekende vooronderstelling bij veel mensen is dat je door iedereen aardig gevonden móét worden. Je bent dan de hele tijd grenzeloos aan het geven zodat de ander jou wel móét waarderen.
Nancy Groom noemt deze mensen net zo verslaafd als alcoholisten, alleen zijn zij verslaafd aan waardering. Wie zo moet leven loopt stuk: je moet perfect zijn. De paradox is dat juist mensen die kwetsbaar durven zijn uiteindelijk sterker worden: ze zijn minder afhankelijk van de goedkeuring van anderen. ‘Natuurlijk is het prettig als een ander jou graag mag, maar als dat niet het geval is hoef je daar niet wakker van te liggen.’
Het spannende huwelijk
Misschien is de meest ‘spannende’ relatie wel het huwelijk. Mensen met een verschillende achtergrond gaan hun leven met elkaar delen. Maar in die intense relatie zien we wonderlijke processen. Datgene wat mensen aanvankelijk bij elkaar aan trok wordt later vaak juist een bron van ergernis.
Toen je verkering had bewonderde je je vriendin: ze was zo’n doorzetter.
Nu erger je je daar aan, want ze drijft als je echtgenote zo haar zin door.
Toen je verliefd was vond je het wel boeiend: dat rommelige en impulsieve gedrag van je vriend. Nu je getrouwd bent irriteer je je aan de kleren die overal liggen en aan de besluiten die zonder overleg genomen worden. Het huwelijk is niet het sprookje dat verliefden denken te vinden. ‘Veel mannen besteden meer tijd aan het onderhoud van hun auto dan aan hun vrouw’.
Een goede relatie vraagt om intimiteit, maar daar zijn vertrouwen en openheid voor nodig en dat betekent vechten voor elkaar in plaats van vluchten voor elkaar. Reinds werkt dit thema uit aan de hand van een aantal tips, zoals het samen dingen ondernemen, het grenzen stellen, de communicatie met elkaar.
Verslaafd aan seks
Helaas: veel relaties breken stuk op ons onvermogen. Het gevolg is een leidt tot vluchtgedrag, tot een nieuwe verslaving. Denk maar eens aan het leeg eten van de koektrommel als troost omdat je alleen thuis bent. Vanwege die pijn van binnen storten vooral vaders zich in hun werk of in de sport, moeders geven al hun tijd aan de zorg voor hun kinderen en voor het huis. Er zijn ook andere verslavingen, zoals alcohol en seks.
Over de verslaving aan seks gaat het zesde hoofdstuk. Seksualiteit is een heel intiem terrein van het leven: daarom moet je je absoluut veilig voelen bij elkaar. Als de partners zich niet veilig kunnen voelen roept dat eenzaamheid op: het bij elkaar wonen gaat pijn doen. Eén van de gevolgen kan zijn dat mensen op zoek gaan naar een nieuwe lustbeleving. In onze tijd ligt het kortdurende genot van de verslaving aan seks wel erg op de loer: overal verkrijgbaar. Juist omdat deze verslaving (zeker in christelijke kring) uit schaamte verborgen wordt gehouden woekert ze onderhuids in de levens van (vooral) mannen als een veenbrand verder. Reinds heeft aan een aantal mensen de vraag voorgelegd wat hen weerhield om de cirkel van deze verslaving te doorbreken. Angst en schaamte bleken daarbij een grote rol te spelen.
Uit het hoofdstuk komt naar voren dat radicaal stoppen niet dé oplossing is. Er zal gewerkt moeten worden aan de dieperliggende oorzaak: je moet onder ogen zien wat de oorzaak is van de emotionele pijn in je leven. En dat is iets wat je niet alleen kunt.
Durven loslaten
Vaak zoeken mensen die emotioneel in de problemen zitten een zondebok.
Ze schuiven (soms hun hele leven lang) de schuld van hun ellende af op de ander. Het ligt aan je ouders, je broers, je zussen, de school waar je op hebt gezeten, de omgeving waar je in opgegroeid bent. Volgens Reinds kost het leven in de slachtofferrol alleen maar energie, het houdt je passief. In Psalm 32 staat dit treffend getypeerd: ‘in zelfbeklag mijn levenskracht verspilde.’ Het leven vanuit de vergeving gééft, je krijgt energie. ‘Spreek die anderen vrij van alle blunders die ze in jouw leven hebben begaan. Dan kun je zeggen: ik ben niet verantwoordelijk voor wat anderen hebben gedaan of nog zullen doen. Ik ben vrij om zélf te kiezen.’ We raken hierbij een heel teer thema, waar nog wel meer over te zeggen valt dan in dit hoofdstuk aan de orde komt. Je zult maar slachtoffer van incest zijn, altijd mishandeld zijn, nooit een knuffel van je moeder hebben gehad. Te vaak heeft de christelijke kerk van slachtoffers gevraagd om (te) snel te vergeven. Het kunnen loslaten werkt bevrijdend en daardoor helend, het geeft energie om verder te kunnen, maar dat is een lang proces. Voordat die ruimte er is moeten de angst, de pijn, de woede en het verdriet uitgesproken kunnen worden.
Conclusie
Bert Reinds heeft in zijn nieuwste boekje de lezers belangrijke thema’s aangereikt.
Hij wil vanuit christelijk perspectief wegen aanreiken om jonge mensen te helpen bij de opbouw van gezonde relaties. Om daar zelf over na te denken zijn vragen toegevoegd.
De hoofdstukken over het huwelijk en over seksverslaving vind ik daarbij het beste gefundeerd en het meest uitgewerkt.
In de andere hoofdstukken lezen we waardevolle aanzetten, maar deze hoofdstukken zijn weinig uitgewerkt en blijven daardoor af en toe in te weinig genuanceerde algemeenheden steken. Ondanks deze kritiek is het een boekje dat zeker de aanschaf en het lezen waard is. Denken over en werken aan relaties was vroeger en is ook nu heel hard nodig.
Naar aanleiding van: Bert Reinds, Kwetsbaar; Telos-Reeks, Plateau Barneveld, 2001, 76 blz, ƒ 19,90.