Bijbelse boodschap over welvaart en veiligheid
2001-10-26
‘Samenhang’, met dit begrip valt het betoog van professor Bob Goudzwaard op vrijdagavond 14 september in de Nederlands Gereformeerde Kerk te Rotterdam-Overschie, misschien het best te typeren. De samenhang vooral tussen rijkdom hier en armoe dáár.- Jaargang 45
- nummer 21
Maar ook de samenhang tussen welvaart en veiligheid en de rol en de mogelijkheden van de mens hierin.
Ontreddering
De bijeenkomst vond plaats kort na de afschuwelijke gebeurtenissen in de Verenigde Staten. ‘Het geloof in de macht van de mens is in het hart getroffen.
We voelen ons ontredderd, óók in de zin dat we ons afvragen waar we voor onze redding naartoe moeten’.
Met deze woorden begon de emeritus hoogleraar economie zijn voordracht voor een gezelschap van ongeveer honderd personen, veelal gemeenteleden.
Zijn voordracht vond plaats in het kader van een programmacyclus in de Nederlands Gereformeerde Kerk van Rotterdam-Overschie onder de titel ‘Christen zijn tussen arm en rijk’.
Arm en rijk
De spreker werd ingeleid door Jan Smit, lid van de kerkenraad en mede-organisator van de avond. Hij gaf aan dat de betrokken Nederlands Gereformeerde gemeente zich de vraag stelt, wat zij kan of moet betekenen voor de wereld erbuiten. Dit geldt voor elk lid individueel, maar ook voor de gemeente als zodanig. Als inleiding op het thema had een aantal jongeren van de gemeente een video geproduceerd, met behulp waarvan indringend werd duidelijk gemaakt hoe schrijnend de verschillen zijn tussen arm en rijk. Dat in dezen wél onderscheid moet worden gemaakt tussen materieel en geestelijk rijk en arm werd óók aangegeven.
Armen steeds armer
Professor Goudzwaard stelde vast dat alle ontwikkelingen en hulp ten spijt, armoede nog steeds bestaat, sterker nog zich nog steeds ‘verdiept’. Als voorbeeld noemde hij het continent Afrika dat in het geheel niet lijkt te profiteren van de welvaartsgroei, maar steeds verder wegzakt in armoede en misère. Hetgeen op wereldschaal gebeurt, herhaalt zich ook nationaal. Zo kent het rijkste land van de wereld, de Verenigde Staten van Amerika, een steeds groter leger van mensen die leven onder het bestaansminimum.
Maar ook in een land als Nederland wordt de scheiding tussen arm en rijk steeds navranter. Zijn conclusie: ‘Er is sprake van uitsluiting. Men is wél bij ontwikkelingen betrokken, maar men déélt er niet in!’ Zelfs de kerken ontkomen niet aan deze uitsluitingstendens, aldus de hoogleraar. De kerk in Nederland is die van de middengroepen en rijken geworden. Kennelijk voelen de armen zich er steeds minder in thuis’.
Rekensom
Economische groei leidt dus niet vanzelfsprekend tot welvaartstoename, althans niet voor iedereen. En dat is vreemd, gelet op de populaire theorie dat ontwikkeling en groei voor eenieder waardevol zou (moeten) zijn.
Immers nog steeds wordt breed het adagium onderschreven dat economische groei welvaartsgroei impliceert en dat dit de enige weg is om voor eenieder, arm en rijk, verbeteringen tot stand te brengen. ‘Klopt deze rekensom eigenlijk wel?’, zo vroeg professor Goudzwaard zich af. Op dit vlak maakte hij, mede gelet op de actualiteit, een tussenstap. Want hetzelfde lijkt te gelden voor veiligheid. Naarmate we hier meer op focussen lijkt de kwetsbaarheid juist toe te nemen. ‘Net zo min als meer militaire middelen ons veiliger maken, lijkt een toename van economische middelen automatisch het geluk te vergroten’, zo stelde hij vast.
Schuldvereffening
Beide begrippen, economische groei en veiligheid, gaan uit van de veronderstelling dat de mens met behulp hiervan zélf welvaart en geluk kan bewerkstelligen. Juist christenen zouden beter moeten weten! Het Oude Testament geeft al aan hoe het anders moet. ‘Daar leren we dat schulden van mensen niet eeuwigdurend mogen zijn en dat na een zekere periode (zes jaar) kwijtschelding moet plaatsvinden’. Dit principe zou, aldus professor Goudzwaard, ook (vooral!) tussen staten moeten worden toegepast, teneinde te voorkomen dat sommige landen, zoals nu het geval is, bezwijken onder hun verplichtingen en überhaupt niet meer toe kunnen komen aan welvaartsverbetering ten behoeve van de eigen bevolking.
Toespijs
Anderzijds waarschuwde hij tegen een al te grote ambitie. Grond hiervoor haalde hij vooral uit het Nieuwe Testament.
In dit verband bepleitte Goudzwaard de 'waarde van de kleine stappen'.
Als Jezus - zo hield hij zijn gehoor voor - na Zijn opstanding verschijnt aan Zijn discipelen en vraagt: ‘hebben jullie ook iets te eten?’, dan blijkt even later, op het strand, dat de Heer reeds een paar visjes op het vuur heeft. ‘De Heer verlangt van zijn discipelen kennelijk niet alles, niet de gehéle maaltijd, maar slechts het extra, de toespijs. De eigenlijke maaltijd, dáárin is reeds voorzien; wij moeten vervolgens vérder gaan’.
Input in plaats van output
Professor Goudzwaard hekelde het feit dat de moderne maatschappij hoofdzakelijk aandacht lijkt te hebben voor de ‘output’ van ons handelen (wat levert het op) en veel minder oog heeft voor de input (wat wordt er van de mens en van het milieu gevergd). Hier kan de christelijke gemeente een rol spelen en aandacht vragen voor andere aspecten. ‘Het is toch vreemd hoeveel tijd juist door welvaart wordt opgeslokt en hoe weinig we juist dáárdoor toekomen aan andere waardevolle aspecten van het bestaan’.
Na afloop van zijn boeiende betoog nam professor Goudzwaard nog ruim de tijd om met de aanwezigen in gesprek te gaan.