Ziekenzalving herovert plaats in de kerk
2001-11-23
Het zalven van zieke mensen is opnieuw ontdekt in protestantse kringen.- Jaargang 45
- nummer 23
Er gaan de laatste jaren steeds meer stemmen op om het gebruik opnieuw in te voeren in de gemeente.
Ziekenzalving is geen magisch ritueel om een doodziek persoon beter te maken, maar wordt in de bijbel aangereikt als een mogelijkheid om een gemeentelid mentaal en soms ook lichamelijk te ondersteunen.
Luther en Calvijn wezen ziekenzalving af tijdens de Reformatie, maar na een paar eeuwen kerkgeschiedenis lijkt er een eind aan dat misverstand te komen.
Het onderwerp prijkt weer hoog op de kerkelijke agenda. De behoefte aan informatie is daarom groot.
Els van den Heuvel uit Barneveld kan menselijkerwijs gesproken niet meer beter worden. Borstkanker greep drie jaar geleden, toen ze in verwachting was van haar dochter, versneld om zich heen. Nog enkele maanden, weken, niemand weet precies wanneer, maar binnenkort is het hoogstwaarschijnlijk afgelopen, zo luidde de diagnose eind mei dit jaar. Vader en dochter blijven dan alleen achter.
Onthutsend en keihard zo'n conclusie.
Te meer omdat het moment waarop Van den Heuvel hoorde dat ze kanker had, samen viel met het in verwachting zijn van een baby. ,,We konden geen kinderen krijgen, dat feit hadden we na een aantal moeilijke jaren geaccepteerd, maar toen bleek dat ik zwanger was’,vertelt Van den Heuvel. Haar echtgenoot vult aan: ,,Je praat op zo’n moment over leven en dood in één zin. Dit konden we niet rijmen.’ Vele chemokuren en bestralingen ten spijt, de kanker kan niet worden bedwongen.
In het medisch circuit is Van den Heuvel inmiddels letterlijk op een dood spoor gezet.
Ziekenzalving
Het gezin is lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk Voorthuizen/Barneveld en richt zich eind mei tot de kerkenraad met het verzoek of er mogelijk ziekenzalving kan worden toegepast naar aanleiding van teksten in de bijbel, die verwoord staan in Jacobus 5 vers 14 tot en met 16 (zie kader).
Hierbij zalft een predikant in het bijzijn van ouderlingen het hoofd van een zieke en bidt om genezing van ziel, geest en lichaam. Met een dergelijk verzoek was de kerk tot op dat moment nog niet eerder geconfronteerd.
,,Een vriend van ons wees ons op de mogelijkheid van ziekenzalving. We hoorden dat het bij ons in de kerk niet gebruikelijk was en zouden de eersten zijn om te zeggen dat de vraag niet gesteld was, als de gemeente er moeite mee zou hebben’, merkt Van den Heuvel bescheiden op. ,,We hebben echter alleen hele positieve reacties ontvangen. Veel kaarten en telefoontjes gehad: de gemeente is heel meelevend geweest. Na grondige overweging en bijbelstudie ging de kerkenraad in op ons verzoek.’ Voordat het zover is, wordt de gemeente middels een schrijven in het kerkblad op de hoogte gebracht van de vraag en wordt uitgelegd wat zalving nu eigenlijk is.
Dominee D. Lagewaard uit Veenendaal houdt een leerdienst over zalving en een week later, op zondagavond 22 juli wordt Van den Heuvel gezalfd. Ten huize van de familie zijn enkele ouderlingen, een gemeentelid en het echtpaar aanwezig. Er wordt gezongen en gebeden. Echtgenoot Frank van den Heuvel: ,,Daarna is Els gezalfd. We zijn heel dankbaar dat het is gebeurd.’ Els nuchter: ,,Ik heb geen 'thunder en lightning' gevoeld. Het is goed zoals de Here het uitwerkt. Het was een ontspannen avond. We hadden het goed met elkaar. Er is niet 'gezweefd'. We kijken er met veel dankbaarheid op terug. Het gaf vrede en maakte ons blij.’
Reacties
Inmiddels ligt de zalving ruim drie maanden achter het echtpaar. ,,We hebben veel reacties uit de omgeving gehad in de vorm van kaarten en briefjes en er is voor ons gebeden, maar ook werden we veel aangesproken. Ik laat het over aan God wat er nu gebeurt, het is niet aan mij.’ Tijdens een recente controle in het ziekenhuis bleek dat er geen nieuwe haarden meer waren ontstaan. ,,Uit de scan bleek zelfs dat de kanker was teruggedrongen.
Verder was mijn bloed goed en gaf een longfoto nog altijd hetzelfde beeld.
Toen ik deze uitslag hoorde, was ik totaal verbouwereerd, zoiets verwacht je niet.
Ik voel mij nu veel fitter dan vorig jaar, ik heb meer energie gekregen.’ De meerwaarde van zalving schuilt volgens Van den Heuvel in het feit dat het geloof in God ,,nog kostbaarder’ is geworden. ,,Het is een schat waar niemand aan kan komen en waar ik heel blij mee ben. Ik ben blijmoediger, opgeruimder en zit minder in de put.’ Over de toekomst kan Van den Heuvel zich nog geen goed beeld vormen. ,,Ik heb geen idee wat er komen gaat en leef bij de dag. Het is een grijze wolk waar je niet doorheen kunt kijken.’
Geruchtmakend
Hervormd predikant en tegenwoordig docent aan de Christelijke Hogeschool Ede M.J. Paul schreef in 1997 een geruchtmakend boek over ziekenzalving onder de titel 'Vergeving en genezing: ziekenzalving in de christelijke gemeente'.
Sindsdien heeft de telefoon niet meer stil gestaan en ontvangt Paul geregeld nog brieven en mailtjes.
Regelmatig houdt hij op verzoek lezingen en besprekingen over ziekenzalving.
,,De behoefte aan informatie over dit onderwerp is groot’, constateert hij. Als dominee kwam hij voor het eerst in aanraking met het onderwerp toen hij in zijn toenmalige gemeente in Aalburg de vraag kreeg een kind van anderhalf jaar, dat leed aan zware epileptische aanvallen te zalven.
,,Ik had er nog nooit mee te maken gehad. De situatie van het meisje was riskant, maar ik wilde eerst informatie verzamelen. Met de kerkenraad hebben we ons een maand lang bezonnen op de vraag. De gemeente reageerde positief op een preek en uitleg. Nadat de zalving was toegepast, is het meisje geheel genezen. Het onderwerp had mij sindsdien goed te pakken. Ik was enorm verwonderd over de genezing en besloot een grondige studie te doen.
Na een interview in een blad kwamen er veel reacties. Er bleek een enorme behoefte aan voorlichting te zijn. Ik werkte voor mijn boek daarom twintig eeuwen kerkgeschiedenis door op voors- en tegens van ziekenzalving.’
Verrassend
Paul kwam tot een verrassende conclusie: ,,In de eerste duizend jaar van de kerkgeschiedenis was het overal ter wereld gebruikelijk in de christelijke gemeente om zieken te zalven.
Halverwege de twaalfde eeuw kwam daar in West-Europa verandering in.
In de Rooms Katholieke Kerk ontstonden andere opvattingen over ziekenzalving.
Men ging er daar vanuit dat het sacrament altijd genade gaf na toediening. Het 'sacrament der stervenden', ook wel 'het laatste oliesel' genoemd, was totaal niet meer gericht op genezing, maar om het verblijf in het vagevuur te bekorten. In Oost-Europa, in de oosters-orthodoxe kerk, bleef de zalving zijn functie houden. Tijdens de Reformatie, in de zestiende eeuw, maakten Luther en Calvijn een einde aan veel gebruiken uit de Rooms Katholieke Kerk. Zij snoeiden drastisch in de sacramenten en gaven aan dat het laatste oliesel niet datgene was, wat Jacobus bedoeld had. Calvijn kon de bijbel goed uitleggen, maar gaf echter geen nieuwe inhoud aan ziekenzalving. 'Het werkt niet in de praktijk, dus we doen het weg', zei hij.’ Dit had tot gevolg dat alleen doop en avondmaal in protestantse kring overbleven als sacramenten.
,,In de twintigste eeuw duikt in de Anglicaanse kerk de gedachte op dat ziekenzalving er wél bij hoort op grond van Jacobus 5. Misbruik van ziekenzalving door de Rooms Katholieke Kerk sluit immers niet uit dat er ook een goed gebruik mogelijk is.’ In de tweede helft van de vorige eeuw keert ziekenzalving dan ook hier en daar weer terug, met name in evangelische kringen. Maar tegenwoordig wordt de zalving ook in de Nederlandse Hervormde Kerk en Gereformeerde Kerk weleens toegepast. Ook in Christelijke Gereformeerde en Nederlands Gereformeerde kringen komt het onderwerp steeds vaker ter sprake en wordt het in praktijk gebracht, stelt Paul.
Bidden met verwachting
Volgens hem staan als het om ziekenzalving gaat, in de verzen in Jacobus 5 drie punten centraal: gebed, schuldbelijdenis en zalving. ,,Gebed is het allerbelangrijkste. Het gaat om bidden met verwachting. Als er anderen bij een zieke komen, is dat om 'over' iemand te bidden. Er staat niet 'met' of 'voor' iemand. Het is bidden met handoplegging, zegenend - namens Godbidden, dat geeft een meerwaarde.’ De schuld-belijdenis is van belang om zaken door te spreken ,,die tussen God en de zieke’ in kunnen staan en dat geldt ook voor de ouderlingen die bidden.
Wat betreft de zalving is het de bedoeling om olijfolie te gebruiken.
,,Er zijn uitleggers die beweren dat het een primitief geneesmiddel was, een soort haarlemmerolie. Maar die theorie accepteer ik niet. De olijfolie werd alleen voor de huidverzorging gebruikt en is een symbool van de Heilige Geest. Het zou ook wonderlijk zijn als voor het toedienen van een geneesmiddel er ouderlingen bij zouden moeten zijn. Nee, het gaat om het zalven met de Heilige Geest. Daarbij is een formule uit de vroeg-christelijke kerk bewaard gebleven: 'Ik zalf u in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest opdat u deel zult hebben aan de zalving met de Heilige Geest tot heling van ziel, geest en lichaam'.
Dat laatste in díe volgorde. Veel mensen denken alleen aan heling van het lichaam. Je merkt dat mensen die zalving hebben ontvangen vaak een geestelijke zegen ervaren en psychisch gezien enorm opknappen. Het gaat erom dat de zieke zich overgeeft aan de Heilige Geest, die bepaalt wat goed is. Niet iedereen geneest lichamelijk.
Je kunt niet zeggen: 'je hebt te weinig geloof, want je geneest niet'. Het is ook belangrijk dat er daarom een goede nazorg is en zoiets plaatsheeft in de context van een gemeente. De pastorale opvang wordt vaak vergeten, bijvoorbeeld bij genezingsdiensten die in het land worden georganiseerd.
Ziekenzalving moet je ook niet verabsoluteren, maar inpassen in de gemeente.
Er is daar veel meer behoefte aan rituelen en symbolen, want in onze traditie is teveel, eenzijdig gefocust op het gesproken woord, zodat er een scheefgroei is ontstaan. De bijbel wemelt van rituelen en symbolen en als ze daarin genoemd worden en een rol kunnen vervullen, waarom zou je ze dan niet gebruiken? In de bijbel neemt genezing een hele grote plaats in. Een kwart van de teksten in het Nieuwe Testament gaat erover. De kerk heeft een begeleidende rol in pastoraat bij een zieke. In onze Westerse maatschappij hebben wij allerlei vragen over ziektes, de zorg en genezing uitbesteed aan een neutrale medische wetenschap, terwijl we dit juist voor Gods aangezicht moeten brengen. In Jacobus 5 wordt ook niet voor niets gesproken over schuldbelijdenis. Sommigen nemen liever een penicillinekuur extra dan schuld te belijden. Veel geseculariseerde christenen bewegen zich ook in het alternatieve genezingscircuit. Daar zitten beste goede zaken bij, maar er vinden ook veel occulte praktijken plaats.
De kerk heeft in die zin schuld daaraan, omdat ze mensen geen alternatief biedt. Als occultisme afgewezen wordt, wat bied je dan?’ Volgens Paul moet het doktersrecept in de bijbel worden gezocht. ,,Ik denk dat de Calvinistische traditie op den duur veel gekregen heeft van berusting, zo van: Gods wil geschiede en de dokter velt dan vaak het vonnis. En dat terwijl er allerlei genezingswonderen gebeuren die ook weer moed kunnen geven.’
* Vanwege privacyredenen zijn Els en Frank van den Heuvel niet de werkelijke namen van de geïnterviewde personen over de ervaring met ziekenzalving.
* Deze bijdrage van Hans-Lukas Zuurman is eerder gepubliceerd in de Barneveldse Krant van 10 november jl.