Knappe roman en eenvormige verhalenbundel
2001-03-16
Schrijven tussen twee culturen is het thema van de boekenweek dit jaar. Of: Tussen twee vaderlanden zoals de in Nederlands-Indië opgegroeide Rob Nieuwenhuis het al jaren geleden formuleerde.- Jaargang 45
- nummer 6
Het gaat om schrijvers die leven tussen de cultuur van hun ouders of hun oorspronkelijke vaderland en de cultuur van het land waar ze nu wonen. Ze schrijven in een andere taal dan ze van hun ouders geleerd hebben. Van hun ouders, die als gastarbeider of vluchteling naar hun nieuwe vaderland gekomen zijn.
In Nederland kun je denken aan nieuwe schrijvers als Abdelkader Benali, Anil Randas, Moses Isegawa; maar ook aan meer vertrouwde namen, als Hella Haasse, Helga Ruebsamen, Maria Dermout. Ze beschrijven Nederlandse situaties, maar voelen de oorspronkelijke wortels nog trekken. ‘Je ontwortelde wortels trekken hard. Je paradoxale verlangen deel uit te maken van wat je verlaten hebt.’ zegt Solanka in Woede, de roman die u tot en met 24 maart cadeau krijgt bij besteding van minimaal ƒ 24,50 aan boeken.
Doodstraf
Het is voor het eerst dat een boekenweekgeschenk – het zesenzestigstevan de hand van een buitenlander is.
De opdracht voor het schrijven ervan is gegeven aan Salman Rushdie, wereldberoemd geworden door zijn roman De duivelsverzen. Doordat Ayatollah Khomeini na het verschijnen van dat boek een miljoen dollar beloofde aan degene die Rushdie zou vermoorden werd de auteur wereldnieuws. Met zijn Indiase afkomst en zijn Engelse nationaliteit is Rushdie zelf ook een twee-culturenmens, net als Malik Solanka, de hoofdpersoon van Woede.
Breinmeisje
Evenals zijn geestelijke vader is Solanka een wereldberoemd figuur. Niet als schrijver, maar als ontwerper van poppen, marionetten en de daarbij behorende televisieprogramma’s. Zijn lievelingspop Breinmeisje interviewt in elke aflevering een grote filosoof uit het verleden.: Spinoza, Kant, Galileï. De populariteit van het programma heeft ertoe geleid dat de tv-makers met Solanka’s ideeën aan de haal zijn gegaan. Zijn poppen kom je overal tegen, als knuffel, op T-shirts en koektrommels, en in veel andere vormen. En daarmee is zijn dierbaarste schepping, zijn ‘kind’ Breinmeisje volledig van hem vervreemd.
Verworden welvaartsmaatschappij
Het vervult Solanka met weerzin, net als de hele verworden welvaartsmaatschappij waarin hij leeft. Op zijn vijfenvijftigste verbrandt hij alle schepen achter zich: hij geeft zijn hoogleraarschap in Cambridge op, laat zijn vrouw Eleanor en zijn zoontje van drie in de steek en vlucht naar New York met de bedoeling eenzaam in onbekendheid te gaan leven, in een overigens zeer luxe appartement. Maar vluchten kan niet meer: hij wordt ingehaald door zijn roem en het moderne leven. En dat hele verre, verdrongen verleden – zijn jeugd in Bombay – raakt hij ook niet kwijt; hij draagt het diep in zijn onderbewuste met zich mee. De weerzin, die aanleiding is voor hevige woede-uitbarstingen blijft.
Website
Van die woedeaanvallen kan hij zich achteraf niets meer herinneren. Als Mila, de tienerkoningin, dan ook suggereert dat hij de betonmoordenaar wel eens zou kunnen zijn, die drie meisjes op een gruwelijke manier om het leven heeft gebracht, wordt dat voor hem een obsessie. Mila is, na Eleanor, een van de twee vrouwen die een positieve invloed op Solanka hebben. Als ze erachter komt dat hij de schepper is van Breinmeisje zoekt ze contact. Ze is niet de straatmeid waarvoor hij haar aanzag, maar blijkt een hoogontwikkelde jonge vrouw, ‘gespecialiseerd in het oplappen van beschadigde mensen’. Ze weet in erotisch getinte sessies Solanka uit zijn lethargie te halen en ontwikkelt zich tot zijn muze die hem weer aan het poppenmaken krijgt. Wat hij aanzag voor haar jeugdbende blijkt een groep geavanceerde computerdeskundigen te zijn en Mila, hun leidster, een gehaaide zakenvrouw die de rechten van Solanka’s nieuwe poppenverhaal in handen weet te krijgen. Via een website in multimediale vorm verspreidt ze het over de hele wereld waar het in korte tijd ongehoord populair wordt.
Baburi.
Dat nieuwe poppenspel, Het recht van de sterkste, is een spiegelbeeld van de maatschappij. Het tekent een samenleving met Akasz Kronos als leider 1), een schepping van Solanka naar zijn eigen beeld. Het is gesitueerd op Baburië, een rijkje van twee bergeilanden dat als twee druppels water lijkt op Lilliput-Blefuscu, het eilandenrijk in de Stille Zuidzee waar Neela vandaan komt. Zij is de volgende vrouw die veel invloed op Solanka heeft. Ze weet hem te genezen van zijn verdrongen jeugdtrauma. Als op Lilliput-Blefuscu opstanden uitbreken die een burgeroorlog tot gevolg hebben, raakt Solanka door zijn band met Neela en ook door zijn eigen poppenverhaal daarbij betrokken. Wat hij wilde bestrijden wordt mee door zijn fantasieën verhevigd. Neela offert zich op om erger te voorkomen en daardoor kan Solanka ontsnappen.
Gave eenheid
Dit lijkt al veel en toch is het nog maar een fractie van het totaal. De roman wemelt van de figuren, die allen hun eigen verhaal hebben, maar de schrijver weet greep op het geheel te houden en het door de thematiek tot een eenheid te smeden. Alles heeft met alles te maken. Gebeurtenissen en gedachten die aanvankelijk nauwelijks van belang lijken, blijken toch hun rol te spelen in het geheel. De moord op de meisjes brengt spanning in het verhaal, maar staat tegelijk in dienst van het hoofdthema. De daad toont aan wat het uiterste gevolg is van de voortgeschreden decadentie. Meisjes hebben zich hun menselijkheid laten ontnemen en zijn geworden tot poppen, die voor mannen alleen maar dienen als trofeeën. En dat sluit dan weer aan bij de theorie van Eleanor dat Desdemona voor Othello in het gelijknamige stuk van Shakespeare ook niet meer is dan een statussymbool. In een gesprek van Solanka met zijn zoontje gaat het over een paar Donald Duckfiguren; later spelen de kleren van deze stripfiguren een rol bij de oplossing van de moord. Solanka vindt een figuur op Art Garfunkel lijken. Even later kom je die Art tegen in verband met The sound of silence..2)
Hunkerend hart
Hoe complex de roman en de thematiek ook zijn, wat Rushdie te zeggen heeft, is duidelijk: De ergernis over het verworden leven spat van iedere bladzij van zijn boek af. Dat leven van onze tijd met zijn oppervlakkigheid, waar het materialisme alles bepalend is en de mens zijn menselijkheid verliest, nu zijn ‘ego gemechaniseerd wordt, geherdefinieerd met schade voor het hunkerend hart ‘(181). Waarin hij genoegen neemt met surrogaat in de overtuiging dat hij echt in handen heeft en leeft in een wereld die zich in decadentheid meten kan met die van het Romeinse rijk. De bewijzen ziet Solanka dagelijks om zich heen: in lange opsommingen passeren ze de revue: te beginnen met ‘de hebzucht om tv-spelletjes of in Big Brotherachtig voyeurisme; of in de eeuwige biechtstoel van Ricki, Oprah of Jerry, wier gasten elkaar na de show vermoordden....
Hij voelde een dijk in zich doorbreken en hield de stroom niet tegen. (87) Solanka staat er machteloos tegenover.
De woede zit niet alleen in hemzelf, maar is overal. De wraakgodinnen die volgens de oude Grieken het levenslot van de mens bepalen hebben hem in hun macht. Hij meent ze zo nu en dan ook te zien. In een heel knappe scène wordt het werkelijkheid en verschijnen de drie Furiën in de personen van Eleanor, Mila en Neela. Hij vlucht in de fantasiewereld van zijn poppenverhaal, maar vanaf het moment dat hij zijn verhaalfiguren vrijlaat gaat in het verzonnen Baburië hetzelfde gebeuren als in de werkelijkheid. Fantasiewereld en realiteit gaan door elkaar lopen en spiegelen zich aan elkaar. Ook in Lilliput-Blefuscu gaat het recht van de sterkste heersen als tijdens de burgeroorlog de personen uit het Baburië-verhaal als voorbeeld genomen worden en hun vermommingen gaan dienst doen. Tot en met de pop die Solanka’s evenbeeld is. Hij blijkt het ergste monster te zijn.
Actueel
In Woede is de actualiteit heftig aanwezig: het verhaal speelt in 2000 en dat zul je weten ook. In de VS zijn Botte Bush en Grijze Gore in een verkiezingsstrijd gewikkeld. Greenspan kom je tegen en Milosevic, Clinton in zijn laatste dagen en het Cubaanse jongetje Elian – en hij niet toevallig 3). Iedereen loopt met een mobieltje rond en Patrick Kluivert maakt een doelpunt in de EK-wedstrijd tegen Joegoslavië. In hun gezelschap figureren nog veel andere bekend veronderstelde personen: schrijvers in grote aantallen, zowel Amerikaanse als Europese, filosofen, popmusici, filmmakers en ook de personen uit hun films, uit boeken en niet te vergeten uit de Griekse mythologie.
Aforismen
In zijn gedrevenheid en woede weet Rushdie schitterend te formuleren: De temperatuur daalde als een guillotine, maar de dollar nam een hoge vlucht. Razendsnel en met veel pijn werd ze het graf in gesleurd. En je komt mooie aforismen tegen als de volgende paradox van de ongelovige: de klei waaruit God die niet bestaat, de mens heeft gemaakt die wel bestaat.
Bedenkingen
Ondanks mijn bewondering voor het boek heb ik een aantal bedenkingen. De merkwaardige uitstraling die Neela heeft op mannen is volstrekt ongeloofwaardig: zodra ze in hun buurt komt, staken gesprekken, gebeuren er ongelukken. De seksualiteit trekt wel erg veel aandacht. Zeker Solanka’s vrienden hebben er dagwerk aan; het verhaal over Mila’s vader overtreft in dit opzicht alles, maar Mila heeft haar reden wel om het zo te vertellen.
Een ander punt waar ik moeite mee heb is de manier waarop de woede zich bij verschillende personen ontlaadt: je krijgt als lezer scheldkanonnades te verwerken die stijf staan van vloeken en schuttingwoorden. Woede is een complexe, knap gecomponeerde roman van een gedreven schrijver. Een echt publieksboek lijkt het me niet, daarvoor is het niveau te hoog. 725.000 exemplaren zijn er gedrukt, maar je krijgt hem cadeau (252 pagina’s!). De fijnproevers boffen.
Het andere geschenk
Zoals de laatste jaren gebruikelijk is, komt de christelijke boekhandel met een eigen geschenk: Zwart water en andere verhalen van Meint R. van den Berg. Met het boekenweekthema is er geen verband. Naar verluidt zou oorspronkelijk De wederkomst van de uit Zuid-Afrika afkomstige Frans Kruger 4) als geschenk gaan dienen. Dat zou naadloos bij het thema aangesloten hebben. Maar de keuzecommissie besloot anders.
Onverklaarbare gebeurtenissen
Zwart water valt me als geheel niet mee. Er staan een paar prachtige verhalen in, maar het biedt te weinig variatie. De verhalen lopen te veel volgens hetzelfde patroon: Een – meestal – ik-figuur krijgt een onbedwingbare ingeving of een boodschap van buitenaf en dat vormt dan het begin van een reeks onverklaarbare gebeurtenissen. Hij maakt een reis met een verder lege trein zonder dat hij de eindbestemming weet of hij belandt met zijn auto op een snelweg die eindigt voor een hek waarachter het absolute niets is. 5) Zeven van de acht verhalen kennen dat geheimzinnige, dat ook voor degene die het beleeft, onverklaarbaar is. Dat komt in de literatuur meer voor: Hubert Lampo is er met zijn magisch-realisme bekend door geworden. 6) Alleen, de onbegrijpelijke gebeurtenissen moeten wel een bepaalde functie hebben en die zingeving is in een aantal verhalen niet te achterhalen. Waarom moet in het titelverhaal de ik-figuur getuige zijn van de zelfdoding van de hem onbekende vrouw? Wat moet je met een verhaal als Ontheemd? Dat de man alles zo ervaart als beschreven is, kan ik me voorstellen, maar zijn gevoelen moet wel op de lezer overgebracht worden en dat lukt, althans bij mij, niet. In Treinreis krijg je te weinig informatie over de situatie. Speelt het zich af in een totalitaire staat? Van waar anders die passiviteit? 7)
Levensboek
Als christen voel je je bij een aantal verhalen op zeer bekend terrein. Je hebt door dat de vreemde boodschap of ingeving van goddelijke oorsprong is. Je herkent in de doorzichtige Angela (!) een engel; begrijpt dat sommige verhalen een verbeelding zijn van de overgang van het aardse leven naar het eeuwige leven. Het zijn voor mij de overtuigende verhalen uit het boekje. Zelfs in het dierverhaal Zitronen-Alex herken je het verlangen naar het paradijs. In De miniatuur krijgt Laurentius Bekker tijdens een museumbezoek van een onbekende een kaartje met een adres, waar hij iets heel bijzonders kan krijgen.
Als hij er aankomt blijkt het het niet indrukwekkende antiquariaat van een zekere Filius te zijn. Deze heeft een methode ontwikkeld om kapot porseleinen servieswerk absoluut onzichtbaar te restaureren. Maar in onze wegwerpmaatschappij is er nauwelijks meer belangstelling voor: we hebben massaproducten, uniekheid is verloren gegaan. Filius laat hem bijbelse prenten zien, die uit het ‘levensboek’ komen. Tot zijn verbazing ontdekt Laurentius dat hij er ook op voorkomt.
Als lezer begrijp je dat Filius een messiasachtige figuur is: Ik herstel het in zijn oorspronkelijke staat. En ik verzeker u dat herscheppen evenveel voldoening geeft als scheppen. (49) Tegen die achtergrond is het een mooi verhaal met een prachtig thema.
Groene eeuwigheid
Hetzelfde kan gezegd worden van Regeneratie Een man ontdekt dat elke meter van de (levens-) weg die hij aflegt, achter hem verpulvert, verdwijnt. Hetzelfde gebeurt met de huizen die hij achter zich laat, niets houdt stand. Tot hij een gebouw ingaat dat naarmate hij verder loopt, groter, royaler wordt. De gang krijgt zaalachtige afmetingen, het aantal deuren neemt toe. Begerig dronk hij van het water. Met volstrekte zekerheid wist hij dat hij nooit weer dorst zou krijgen en dat achter een van de deuren, in een van de vele woningen de groene eeuwigheid op hem wachtte. (84) Ik hoop dat ik u ondanks mijn bezwaren nieuwsgierig gemaakt heb naar de volledige verhalen. Een aantal is het lezen meer dan waard.
1) De naam Kronos – dat is de oergod uit de Griekse mythologie – is natuurlijk ook niet zo maar gekozen.
2) Voor niet-ingewijden – en zo voel je je al snel bij het lezen van dit boek – dit liedje wordt gezongen door Garfunkel.
3) Elian mag naar huis met zijn vader; Solanka kan niet eens bij zijn zoon komen.
4) Het boek verschijnt 10 maart als uitgave van Boekencentrum. In een volgend nummer hopen we er aandacht aan te besteden 5) Sommige hoofdfiguren zijn ook haast verwisselbaar: ze hebben geen naam, zijn erg passief, maken een reis door een lege wereld zonder medeburgers en geven hun gedachten weer. Ze staan alleen in het leven. Dialogen kom je in die verhalen nauwelijks tegen.
6) Zijn meest bekende roman in dit kader is De komst van Joachim Stiller.
7) Is hier de berichtgever de duivel? Een goddelijke berichtgever zal zich toch niet zo vergissen?