De moeder van de kardinaal
2001-04-27
Een persoonlijk stukje ter nagedachtenis van Meint van den Berg als schrijver van romans en als dichter.- Jaargang 45
- nummer 9
En toch begin ik ergens anders, want voor mij is hij in de eerste plaats ds. Van den Berg, de schrijver van populaire bijbelstudieboekjes waar wij, persoonlijk en in gezinsverband, zeer veel aan gehad hebben. Met als hoogtepunten de deeltjes over Efese 1) en over Jozef 2).
Letterkundige
Maar van mij wordt verwacht dat ik iets zal zeggen over de letterkundige Meint van den Berg. Ik wil dat graag doen aan de hand van de roman die ik zijn meest geslaagde vind, namelijk Pelgrimage, uit 1992 3). Ik heb daarvoor diverse redenen. In de eerste plaats beschouw ik het als een mooi voorbeeld van een echt christelijke roman op hoog niveau. Daarnaast komen in dit boek de vele facetten van Meint van den Bergs’ kunstenaarsschap in al hun veelkleurigheid tot uitdrukking.
Origineel
Om dat duidelijk te maken eerst iets over de inhoud. Max Dornfeld, die als kardinaal werkzaam is bij de heilige stoel in Rome, neemt tien dagen vrijaf om zijn geboortedorp in de Eiffel te gaan bezoeken. Hij heeft er maar kort gewoond, is er later nooit meer geweest, maar door opmerkingen van zijn moeder is zijn nieuwsgierigheid gewekt. De zoektocht naar zijn wortels, - zijn pelgrimage - verloopt heel anders dan hij verwachtte en heeft voor zijn persoonlijkheid diep ingrijpende gevolgen. Aan al zijn zekerheden – en hij had er veel - wordt door wat hij over zijn afkomst ontdekt de bodem ingeslagen; hij raakt volledig ontredderd en wanhopig, maar vindt uiteindelijk vrede in een verdiepte relatie met God. Het klinkt zo misschien akelig gewoon en bekeringsromanachtig, maar Meint van den Berg heeft het gegeven volstrekt origineel uitgewerkt.
Inlevingsvermogen
Bovendien, dat hij een kardinaal als hoofdpersoon kiest en hem van binnenuit voor de lezer volstrekt geloofwaardig weet te beschrijven laat zien hoe groot het inlevingsvermogen van de schrijver is. Want de kardinaal is ‘rooms’ tot in het diepste van zijn denken. Je ziet het in de omgang met zijn allergie voor wierook, in de beleving van zijn eerste communie en zoals hij over protestanten denkt. Maar daarnaast is hij een echt kind van de Heer, die dicht bij de bijbel leeft. Knap vind ik ook dat hij met zijn duidelijk lelijke karaktertrekken – hij is een huichelaar, daarbij achterbaks en hoogmoedigtoch sympathiek blijft en dat je je als lezer gemakkelijk met hem identificeert. En dat alles in een spannend verhaal dat je nieuwsgierig houdt tot het eind, want ook in verhaaltechnisch opzicht is Pelgrimage een hoogtepunt in Meints werk. Daarmee heb ik al een paar aspecten van Van den Bergs schrijversschap genoemd: zijn originaliteit, zijn inlevingsvermogen en verhaaltechniek.
Herder
Ook in andere, mijn inziens nog wezenlijker opzichten is deze roman typerend voor deze schrijver. Je herkent er zijn liefde voor de beeldende kunst in, bij voorbeeld in de lyrische beschrijving van een prachtig gebeeldhouwde preekstoel in een oude kerk. En daarmee raak ik een ander punt, want op die preekstoel is de profeet Elia uitgebeeld op het moment dat hij levensmoe in de woestijn ligt en door de engel gewekt wordt met de woorden ‘Sta op, eet’. Max Dornfeld verkeert zelf in diepe twijfel en moedeloosheid als hij die afbeelding voor ogen krijgt.
Maar wanneer dat beeld van Elia hem eenmaal te pakken heeft, blijft het met hem meegaan, zijn woestijn door tot bij de Horebstilte in de ruïne van de dorpskerk waar Max gedoopt is, ‘de plek waar God Zijn hand op zijn leven gelegd had’. In heel die beschrijving zie je achter de auteur de herder, die zijn hoofdfiguur meeneemt naar het louterende einde. Ook zo kenden we Meint van den Berg. Als Max zijn identiteit kwijt is, letterlijk, niet meer weet wat zijn naam is, komt hij tot het besef dat het er alleen maar om gaat hoe je ingeschreven staat in de hemel en om de nieuwe naam die je krijgt, die geschreven is op de witte steen.
Bijbeluitlegger
Zelfs als bijbeluitlegger verraadt de schrijver zich (even), als hij de kardinaal laat vertellen dat de Heilige Geest niet in de gestalte, maar in de houding van een duif is neergedaald. Die passage is er overigens niet met de haren bijgesleept, maar past volledig in het geheel: de duiven hebben een zeer negatieve functie in het denken van de kardinaal, maar als hij als ander mens herboren is, ziet hij de duif als een door God gezonden teken daarvan. Een ontroerend moment.
Slaaf van de slaven
Nog één leuk trekje. De roomse moeder van de kardinaal probeert haar zoon tevergeefs duidelijk te maken dat in de kerk hoogwaardigheidsbekleders niet meer zijn dan gewone kerkleden. Met een verwijzing naar de voetwassing zegt ze dat ze slechts slaaf van de slaven zijn. Laat nou de Nederlands gereformeerde ds. Van de Berg zich ook meermalen nadrukkelijk in die richting uitgelaten hebben!
Dominee-schrijver
Kortom, een spannend en ontroerend verhaal over een kardinaal die kind van de Heer is, die aan zichzelf ontdekt wordt en met de Heer in het reine komt. En de meelevende lezer maakt het inderdaad mee. Tot en met die reiniging toe. Dat was de gave van de auteur Meint van den Berg, domineeschrijver in de meest gunstige betekenis van de term.
Opbouw verliest in hem een gewaardeerd medewerker. Veel artikelen heeft hij voor ons blad geschreven en de laatste jaren had hij zijn rubriek Kruimels, waarin hij iedere keer een bijbeltekst belichtte. Momenteel vindt u in elk nummer een bijbels portret van hem afgedrukt. Er zal nog een aantal volgen. Zo ‘spreekt hij nog nadat hij gestorven is’.
1) M.R. van den Berg, Hoofd en lichaam. Amsterdam, 1981.
2) Ds M.R. van den Berg, De regisseur, de spelers en het grote spel. Kampen, z.j.
3) Meint R. van den Berg, Pelgrimage. Kampen, 1992