Verstaat gij wel wat gij leest?
2001-05-11
Enige jaren geleden werden wij door een artikeltje in Trouw opmerkzaam gemaakt op een vertaling van het Oude Testament door dr A.S. Koster.- Jaargang 45
- nummer 10
Vooral de naam van de vertaler viel ons op. Mijn vrouw was jaren geleden in de chemie afgestudeerd bij een dr A.S. Koster, zou het dezelfde zijn? Dat bleek inderdaad het geval. Hierdoor extra geïnteresseerd geraakt, hebben wij toen het besproken "Vieringen", een vertaling van het Psalter, de 150 psalmen, op ons verlanglijstje gezet. Kort daarop deed een van onze dochters belijdenis van haar geloof en kreeg deze vertaling aangeboden door de gemeente.
Het kon natuurlijk niet uitblijven dat wij deze vertaling doorbladerden. Het resultaat was dat wij het boekje direct hebben aangeschaft. En we kunnen iedereen die geïnteresseerd is in letterlijke vertalingen van de grondtekst van het Oude Testament deze en de volgende verschenen vertalingen van boeken uit het OT (inmiddels tien stuks) met nadruk aanbevelen.
Dr A.S. Koster
Hij is gepensioneerd fysisch chemicus en was verbonden aan de universiteiten van Amsterdam en Eindhoven.
Hij is reeds lang geïnteresseerd in de taal van het Oude Testament en is sinds enige jaren actief met het opstellen van een zo letterlijk mogelijk vertaling van het Oude Testament. Hij gebruikt de algemeen gangbare grondtekst van de Biblia Hebraica Stuttgartensia. Om de vertalingen uit te geven heeft hij de uitgeverij Aproges te Eindhoven opgericht.
In feite is hij dit zelf. Zijn uitgaven zijn rechtstreeks bij Aproges of bij de goede boekhandels te verkrijgen voor een gemiddelde prijs van ca ƒ 30 per deel.
De aanpak
Het is voor studiedoeleinden van groot belang ook de appendices bij deze uitgaven te lezen. Hierin licht hij vele woorden toe en geeft hij de gebruikte vertaalprincipes aan. Zonder in al te veel details te treden, geef ik hier de belangrijkste punten weer, zoals deze op de achterzijde van de uitgaven te vinden is. De vertaling hanteert de volgende uitgangspunten: • Zoveel mogelijk woordelijk getrouw.
• Indien mogelijk correspondeert een Hebreeuwse term steeds met dezelfde Nederlandse term en omgekeerd.
• Er worden nauwgezet gekozen hedendaagse Nederlandse woorden gebruikt.
• Er wordt zorg besteed aan deugdelijk Nederlands.
Dr. Koster heeft gekozen voor een zogenaamde idiolecte (woordelijke) vertaling. Hij heeft alle 5596 in Tenach gebruikte woorden stuk voor stuk bekeken en beoordeeld en vertaald.
Voor ieder woord heeft hij gezocht naar één Nederlands woord dat de bedoeling zo zuiver mogelijk weergeeft.
Dankzij de woordenrijkdom van het Nederlands kon in een verrassend groot aantal gevallen inderdaad volstaan worden met één woord. Slechts in ongeveer 20% van de woorden had hij twee Nederlandse equivalenten nodig en in uitzonderlijke gevallen moest hij drie of meer woorden in het Nederlands gebruiken.
In de appendices geeft de auteur/vertaler nog veel meer details. Daarnaast geeft Koster bij ieder deel een zeer uitgebreide en leerzame inhoudsopgave, waardoor de structuur van het betreffende bijbelboek veel aan helderheid wint.
De vertaling
Het is een feest om deze vertalingen te lezen, vooral voor iedereen die graag bezig is met taal. Ik kan me ook heel goed voorstellen dat die predikanten die niet echt sterk zijn in talen, hier buitengewoon blij mee zijn. Zelf heb ik meerdere malen mogen voorgaan in een dienst. Bij het voorbereiden van de preek probeer ik dan altijd zoveel mogelijk vertalingen te raadplegen om zo helder mogelijk grip te krijgen op de werkelijke betekenis van een tekst. Als je zelf de grondtekst niet kunt lezen is dit een hele goede methode om er toch achter te komen wat er werkelijk staat en wat precies bedoeld wordt. Op deze manier kom je er ook al snel achter dat iedere vertaler iets toevoegt aan de grondtekst. Soms gaat dit zelfs heel ver en sta je verbaasd over de uiteindelijke vertaling van de grondtekst, waaruit dan blijkt dat de vertaler in feite uitlegger is geworden. De vertaler wordt dan verteller. Tegen deze achtergrond is de vertaling van Koster soms een regelrechte verademing. Juist de bijna mathematische aanpak wordt dan heel verfrissend!
Zo probeert hij weinig voorkomende Hebreeuwse woorden ook te vertalen met weinig gebruikte Nederlandse woorden. Deze woorden zijn daardoor ook vaak onbekend, want ongebruikt.
De hedendaagse schrijver Thomas Rosenboom doet dit overigens ook. In juli 2000 werd hier enthousiast zijn laatste roman "Publieke werken" besproken. Aardig is dan om te vermelden dat zowel Rosenboom als Koster het woordje "schemel" gebruiken.
Volgens de dikke Van Dale is dit een stoeltje zonder leuning of een voetbankje.
De NBG zegt: voetenbank. Inmiddels zijn er al tien delen verschenen, die alle vaak verrassend mooi zijn. Voor één exemplaar wil echter bijzondere aandacht vragen: "Ach hoe". Dit is een – in tegenstelling tot het andere werk – wèl dichterlijk bewerkte vertaling van de klaagliederen. Het heeft mij buitengewoon geboeid. Voor het eerst van mijn leven had ik het gevoel dat ik ze kon begrijpen, dat ze me iets te zeggen hadden: zeer aangrijpend!
Enige voorbeelden
Om u toch enige indruk mee te geven, hieronder enige voorbeelden, die overigens door talrijke andere zijn te vervangen.
Psalm 119: 120 NBG:
Mijn vlees beeft van schrik voor U, ik vrees voor uw oordelen.
Koster: Uit angst voor jou heeft mijn vlees kippenvel, jouw rechtswetten vrees ik.
Psalm 120: 7 NBG:
Ik ben een en al vrede, maar als ik spreek, dan zijn zij uit op strijd.
Koster: Ikzelf ben vredig, maar hoe ik ook spreek, zij zijn vechtlustig.
Psalm 84: 7,8 NBG:
Als zij trekken door een dal van balsemstruiken maken zij het tot een oord van bronnen; ook hult de vroege regen het in zegeningen. Zij gaan voort van kracht tot kracht en verschijnen voor God in Sion.
Koster: Als ze passeren door het Dal van de Wenende Struiken maken ze het tot een brongebied, dat de herfstregen in zegen wikkelt. Ze gaan van wering naar wering en laten zich zien aan God op de Sion. (wering = borstwering, muur)
1 Samuël 19: 18b,19 NBG:
Daarop ging hij met Samuël weg en zij bleven te Najoth. Toen aan Saul werd meegedeeld: Zie, David is te Najoth, bij Rama,….
Koster: Toen ging hij weg, hij en Samuël, en ze zetten zich in het klooster. 't Werd Saul meegedeeld, men zei: "Daar! David is in het klooster bij Rama!"
Daniël 3: 8 NBG:
Terzelfder tijd traden Chaldeeuwse mannen met een beschuldiging dienaangaande tegen de Judeeërs naar voren.
Koster: Hierom, op dat tijdstip naderden Chaldese mannen en vraten de Joden aan;
Daarna komt het verhaal van de drie vrienden in de brandende oven. Nadat Neboekadnessar gezien heeft dat God ook uit een brandende oven kan redden, reageert hij in de vertaling van Koster als volgt: Neboekadnessar reageerde, hij zei:
"Gezegend hun God, die van Sjadrak, Mesjak en Abed-Nego, die zijn bode heeft gezonden ter bevrijding van zijn knechten, die op hem vertrouwden en het met het woord van de koning oneens waren, en hun lichaam gaven, opdat zij geen verering zouden hebben en niet zouden nijgen voor welke god dan ook, behalve voor hun God.
Door mij wordt een bevel uitgevaardigd dat ieder van welke gemeenschap, natie en tong dan ook, die zegt dat iets mankeert aan hun God, die van Sjadrak, Mesjak en Abed-Nego, tot hompen wordt gemaakt en zijn huis tot een belt; omdat er geen andere god is, die kan redden zoals deze!"