De ontwikkeling van de techniek
2000-03-31
April vorig jaar werd in Ede het congres 'Technologie en samenleving' gehouden, waar werd stilgestaan bij de vraag hoe technologie nu en in de toekomst kan bijdragen aan een veiliger Nederland.- Jaargang 44
- nummer 7
Dat de dag in Ede werd georganiseerd, was niet geheel toevallig. Het uitgaanscentrum van Ede is het eerste in Nederland dat bewaakt wordt met camera's. Het optimisme over het gebruik van technologie als wapen tegen geweld en misdrijven, is bij velen groot. Dit bleek uit de woorden van minister Jorritsma tijdens het congres: "Ik geloof dat technologie onze maatschappij daadwerkelijk een stukje prettiger en veiliger kan maken. Laten we daartoe samen alle mogelijkheden aangrijpen".
1) Techniek biedt dus nieuwe mogelijkheden, ook bij het voorkómen van misdaad.
’Zegeningen’ van techniek
Onze welvaart hebben we voor een groot deel te danken aan onze technologie: producten van goede kwaliteit zijn voor (vrijwel) iedereen bereikbaar tegen een geringe prijs dankzij onze technologische kennis en massaproductie.
Een schaduwzijde van onze welvaart is echter de belasting van het milieu; zowel door de producten zelf die na verloop van tijd tot afval verwerkt worden als door de productiewijze met de uitstoot van allerlei schadelijke stoffen. Een groep mensen die onvoorwaardelijk gelooft in de 'zegeningen' van de techniek zijn de transhumanisten.
Ze vormen een bijzondere groepering binnen het Humanisme. Zij menen, in tegenstelling tot vele 'gewone' humanisten, dat nieuwe technische vindingen niet bij voorbaat bekritiseerd mogen worden, maar zonder meer toegepast moeten kunnen worden. Regulering staat een 'gezonde' technische ontwikkeling alleen maar in de weg.
Transhumanisten gaan zelfs een aantal stappen verder. Ze menen dat het in de toekomst mogelijk zal zijn de menselijke geest, na overlijden, op één of andere wijze te laten voortleven in een door mensen geconstrueerd, technisch systeem.
Het niet accepteren van biologische grenzen ligt hieraan ten grondslag.
Voordat dit alles mogelijk is, dienen de lichamen van de overledenen, met bijbehorende geesten, op één of andere wijze geconserveerd te worden.
Deze techniek van conserveren wordt wel cryonics genoemd.2)
De invloed van techniek
Uit de drie genoemde voorbeelden wordt duidelijk dat zowel de concrete invloed van de techniek als het denken over techniek onze cultuur sterk beïnvloedt. Ook blijkt dat techniek niet op zichzelf staat. We worden geconfronteerd met onverwachte gevolgen van ons technisch bezig zijn.
Anderzijds worden sommige mogelijkheden van de techniek met een bijna religieuze verering verwelkomd.
In een serie van drie artikelen wil ik proberen enig inzicht te geven in de achtergronden van de zojuist weergegeven observaties.
Allereerst tracht ik te verwoorden wat de zin van techniek is. Daarna volgt een korte weergave van de geschiedenis van de techniek met daarin ook aandacht voor de drijvende geestelijke krachten. In het volgende artikel zal ik proberen techniek en wetenschap te definiëren en hun wederzijdse beïnvloeding aangeven. Ook de invloed van de techniek op de samenleving zal dan aan de orde komen. Na kort ingegaan te zijn op het begrip 'technicisme', zal in het laatste artikel het onderwerp 'technische heilsverwachting' uitgebreider aan bod komen. Hierin zal uitgebreid aandacht worden besteed aan de, in dit eerste artikel genoemde, geestelijke krachten achter de ontwikkeling van de techniek. Tenslotte wil ik trachten aan te geven wat mogelijke knelpunten zijn wanneer we het Evangelie naast deze achtergronden leggen en wat een mogelijke grondslag, gebaseerd op het Evangelie, zou kunnen zijn voor een meer verantwoorde techniek. Ook zal aan het einde van het laatste artikel een kort overzicht gegeven worden van literatuur die de geïnteresseerde lezer kan gebruiken om zich verder te verdiepen in de onderwerpen die aan de orde gekomen zijn.
Zin van techniek
Het technische is een aspect van onze culturele werkelijkheid, want de menselijke inbreng, het maken, komt juist in de techniek tot uitdrukking.
'Maken' of 'gemaakt zijn' is daarom ook hét kenmerkende van het technische deel van onze werkelijkheid.
Wanneer we de zin van techniek3) wat proberen te concretiseren in de vorm van toepassingen, kunnen we een vijftal, met elkaar samenhangende, categorieën noemen: 1. Techniek als middel om te voorzien in (basis-) behoeften van mens en samenleving, zoals voedsel en onderdak en verbindingen.
Hierbij kunnen we denken aan technische sectoren als de landbouw en de bouw, maar ook aan de biotechniek wanneer zij zich bezighoudt met de veredeling van landbouwgewassen.
2. Techniek als mogelijkheid tot verlichting van lichamelijke moeiten en lasten, zowel van mensen als van dieren.
Voorbeelden hiervan zijn de voertuigtechniek, productietechniek en niet op de laatste plaats de medische techniek.
3. Techniek kan ook gebruikt worden als bescherming; tegen ziekten (biotechniek en medische techniek), tegen overstromingen (waterbouwkunde) en ook tegen misdaad of vijandelijkheden (defensietechniek).
4. Techniek als informatievoorziening en communicatiemiddel.
Technische vakgebieden als de informatica en de telecommunicatie horen in deze categorie thuis.
5. Techniek als uiting van creativiteit. Hierbij kunnen we denken aan technische disciplines als bouwkunde (architectuur) en industriële vormgeving.
De laatste decennia wint de techniek als milieubescherming steeds meer aan betekenis. Het probleem is echter dat deze toepassing van de techniek juist een gevolg is van de hierboven genoemde toepassingen van de techniek. Het is daarom misschien beter om te spreken van een afgeleide toepassing, zoals techniek als recreatie (zowel op zichzelf als wat betreft de toegenomen vrije tijd door nieuwe productietechnieken) dat ook is.
Geschiedenis van de techniek
Naast inzicht in de zin van de techniek, is ook kennis van de geschiedenis van de techniek onontbeerlijk om de invloed van de techniek op onze cultuur te kunnen achterhalen.
Ook de drijvende geestelijke krachten achter de techniekgeschiedenis, zullen aan bod komen.
Een eerste, grove indeling van de geschiedenis van de techniek in de Westerse cultuur brengt een drietal tijdperken aan het licht. Het eerste tijdperk noemen we het traditionele tijdperk. Deze fase duurde tot ca. 1500.
De periode van 1500 tot 1800 wordt wel het praktische tijdperk genoemd en de periode na 1800 het tijdperk van de moderne techniek. Dit is het tijdperk waarin de wetenschap systematisch wordt toegepast bij de ontwikkeling van de techniek.
De technische ontwikkeling in het traditionele tijdperk verliep zeer langzaam.
De techniek was toen met name gericht op de bescherming tegen het water, op landbouw en irrigatie, op oorlogvoering en op religie, zoals tempelbouw.
Het systematisch doorvorsen van de natuur en het praktisch aanwenden van technieken gebeurde slechts incidenteel.
De belangrijkste oorzaak hiervan was dat de mens nauwelijks op het aardse gericht was maar veel meer contemplatief (beschouwend) ingesteld was en op de eeuwigheid gericht. Als er al grote technische doorbraken waren, bleef de toepassing beperkt en een eventuele verspreiding vond vooral plaats door verovering.
Geestelijke doorbraak
Aan het einde van de Middeleeuwen begint in West-Europa een geestelijke doorbraak die z'n oorsprong en tegelijk stimulering vindt in veranderende maatschappelijke omstandigheden. We kunnen hierbij denken aan de opleving van de handel door de kruistochten, de ontwikkeling van ambachten en de maatschappelijk emancipatie van de burgerij.
In de geestelijke doorbraak herkennen we het ontstaan van de Renaissance, het humanisme en de Reformatie.
Het humanisme heeft, door z'n gerichtheid op filosofie en wetenschap, ertoe bijgedragen dat de natuur steeds meer onderzocht werd; nieuwsgierigheid naar het hoe en waarom in de natuur was weer toegestaan. Binnen de Reformatie maakten vooral de inzichten van Calvijn - geld is productief, het heffen van rente is toegestaan - en de opvattingen binnen het Puritanisme -materiële welvaart als teken van Gods zegen - het mogelijk dat er een voedingsbodem was voor economische ontwikkeling en daarmee ook voor technische ontwikkeling.
Daarnaast rijpte de opvatting dat God op alle terreinen van het leven gediend moest worden; in ons culturele leven en daarom ook in ons technisch handelen. In dit kader was de herontdekking van het cultuurmandaat in Genesis een belangrijke drijfveer, tezamen met de zogenaamde ontgoddelijking van de natuur. Niet langer was de natuur zélf God of woonde God ín de natuur, nee, het drong steeds meer door dat God als Schepper bóven de natuur staat.
Zo betreden we het praktische tijdperk in de techniekgeschiedenis dat begint met een nieuwe ontwikkeling van reeds bestaande ambachtelijke technieken dankzij vooruitgang op het gebied van mijnbouw (steenkool ter vervanging van hout als energiebron), metaalbewerking (naast smeedijzer ook gietijzer) en de waterstaat (landaanwinning, waterbeheersing en vervoer te water). De wetenschappelijke ontwikkeling werd mogelijk dankzij technische vindingen als de boekdrukkunst, het kompas, uurwerken en onderzoeksbenodigdheden als de microscoop.
De dankzij deze middelen verkregen wetenschappelijke kennis kon later weer toegepast worden bij nieuwe technische vindingen.
Licht van de Rede
Met name in de tweede helft van de achttiende eeuw zette de wederzijdse bevruchting van wetenschap en techniek fors door; dankzij een goede (technische) laboratoriumuitrusting waren natuurkundige kennis van vacuüm en druk, elektriciteit en magnetisme en zuurstof en chloorgas binnen handbereik. Deze natuurkundige wetmatigheden werden al onbewust toegepast bij technische vindingen als de stoommachine (vooral toegepast in de mijnbouw en de textielindustrie), terwijl de wetten van de thermodynamica, die ten grondslag liggen aan de werking van de stoommachine, pas een eeuw later geformuleerd werden!
De zojuist beschreven ontwikkelingen maakten dat de westerse mens inzag dat het menselijk verstand een machtig instrument is.
Het specifiek menselijke werd ontleend aan het verstand en met die opvatting begon de mens zichzelf ook 'op de troon te zetten'. De natuur werd steeds minder gezien als voorgegeven, geschapen werkelijkheid en steeds meer gelijkgesteld aan de natuurwetenschap.
Een definitieve doorbraak van het Licht van de Rede (niet zomaar met hoofdletters geschreven!) vond plaats in de achttiende eeuw in.
Verlichting.
Verwetenschappelijking van de techniek Het jaar 1800 markeert het einde van het praktische tijdperk met zijn voornamelijk op ambachten gebaseerde techniek, en het begin van het tijdperk van de moderne, op wetenschap gebaseerde techniek. Toen zag men in welke waarde het systematisch toepassen van het menselijk verstand had; de wetenschap werd pas in die tijd breed erkend als een handig middel voor de techniek.
Daarnaast vroeg de veranderende maatschappij (groeiende bevolking en een groeiende internationale handel) om een uitbreiding en vervolmaking van de productiecapaciteit en de infrastructuur.
Vooral bij de vervolmaking, bijvoorbeeld van productieprocessen, kon de wetenschap een handje helpen. Ook waren ambachtelijkheid en 'toevallige' ontdekkingen niet langer voldoende om de stand van de techniek verder te helpen. De omvang van technische producten en processen schreeuwden als het ware om meer systematiek, die gevonden werd in de wetenschap.
Met behulp van de wetenschappelijk methode van analyse en abstractie en met wetenschappelijke kennis van bijvoorbeeld fysica en chemie in het achterhoofd, werd het mogelijk ontwerp en uitvoering los te koppelen.
Hierdoor kon de ontwerper achter de tekentafel (tegenwoordig achter de computer) producten en processen op afstand ontwerpen zonder 'gehinderd' te worden door gedetailleerde kennis van de uitvoering. Op deze wijze werd (en wordt nog steeds) vooruitgang geboekt in alle technische sectoren, maar werden we ook geconfronteerd met een nieuw verschijnsel: de zojuist beschreven systematiek maakte een dermate grote schaalvergroting mogelijk van de productie, dat de natuur overvraagd en vervuild werd. Het probleem van de milieuvervuiling was geboren. Sinds de Tweede Wereldoorlog is de ontwikkeling van de informatiemaatschappij gaande.
Begonnen als automatische rekenmachine, leidden de mogelijkheden van de computer dankzij de kennis van halfgeleiders en de micro-elektronica naar telematicatoepassingen en internet. De schaduwzijden hiervan zijn o.a. nog lang niet opgeloste vraagstukken rondom computervirussen, auteursrechten, bescherming van de privacy en verschraling van menselijke contacten.
Noten:
1) Nederlands Dagblad, 7 april 1999 2) Internet: http://www.educa.com/transcedo/ transhum.htm 3) Het gaat hierbij niet om de zin van de techniek als norm; hierover is bijvoorbeeld meer te vinden in het boek 'Geloven in wetenschap en techniek, hoop voor de toekomst' van prof.dr.ir. E. Schuurman (zie Opbouw, 19/3/'99, nr. 6)
Sander Dekker studeert Civiele Techniek (Waterbouwkunde) aan de Technische Universiteit Delft en is lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Den Helder.