De Bijbel cultureel
2009-12-18
Christenen hebben de Bijbel altijd beschouwd als openbaring van de weg die God met mensen door de eeuwen heen is gegaan, met hoogte- en dieptepunten in de relatie van mensen met God. Vele generaties hebben er troost uit geput in hun verdriet of moed aan ontleend om iets nieuws te beginnen. De Bijbel is ook voor veel kunstenaars een bron geweest voor creativiteit, hun geloof uitbeeldend of binnen de traditie van de kerk een opdracht uitvoerend; te denken valt aan een Bach, Rembrandt of Händel.- Jaargang 53
- nummer 25
Onlangs is een prachtig boek verschenen over de manier waarop de Bijbel in de kunst in de twintigste eeuw is uitgebeeld. Omdat de twintigste eeuw seculier is geworden, zal de verbeelding van de Bijbel in de kunst niet alleen gelovig, geïnspireerd zijn maar ook provocerend, ironisch, kritisch, zoals de profeten dat soms trouwens ook waren.
Vijf kunstgenres passeren steeds de revue: beeldende kunst, muziek (modern en pop), theater en literatuur.
Opbouw van het boek Het boek is opgebouwd rond 67 trefwoorden, die de loop van de Bijbel volgen van Genesis tot Openbaringen. Het gaat soms om bekende verhalen, of personen of teksten. Het leven van Jezus beslaat ruimtwintig trefwoorden.
Elk trefwoord bestaat uitdrie rubrieken Het begint met een ‘presentatie’ van een kunstwerk uit één van genres, waarbij in de ‘eerste blik’ het kunstwerk als zodanig wordt besproken qua vorm, stijl en techniek. Goed kijken of lezen is hierbij van belang. In de ‘tweede blik’ wordt de dynamiek tussen het kunstwerk en de Bijbel gepeild met ook vaak informatie over de kunstenaar en zijn oeuvre.
De tweede rubriek heet Karakteristieken. Hierin wordenacht kunstwerken uit de verschillende genres kort besproken (in honderd woorden) tegen de achtergrond van het Bijbeltrefwoord; songteksten of poëzie worden geciteerd.
Het Essay vormt de derde rubriek, een informatief achtergrondverhaal dat vanuit één van de genres tegen de achtergrond van het Bijbelgegeven ontwikkelingen schetst en evalueert.
Voorbeelden Trefwoord 51 over het Laatst Avondmaal begint met de presentatie van de film Babettes Feestmaal. Babette, een vluchteling uit Frankrijk, wordt opgenomen in hun huis door de Lutherse domineesdochters die de kerkgemeenschap in een klein vissersdorp in Jutland leiden na de dood van vader. Babette besteedt al het geld dat ze wint in de loterij aan een maaltijd voor de dorpsgemeenschap, waarbij blijkt dat ze een beroemde kok was. De bespreking laat als het ware de bedoeling van het Laatste Avondmaal op een prachtige manier zien: De vader hield de gemeenschap gesloten, de dochters staan open voor de vreemdeling. De vader predikte ascese, zowel wat betreft eten en drinken als seksualiteit (de dochters mochten niet trouwen), de dochters staan de maaltijd toe waardoor de verkilde gemeenschap weer eenheid ervaart.
Trefwoord 9 over Isaak heeft in de presentatie de bespreking van het boek van Bordewijk, Karakter. Roman van zoon en vader. Dit lijkt in eerste instantie vreemd. He boek gaat over de deurwaarder Dreverhaven die zijn buitenechtelijke zoon Jacob Katadreuffe zijn harde hand laat voelen om hem hard en weerbaar te maken. In de uitleg wordt verband gelegd tussen Abraham en Dreverhaven: beiden zijn handlangers van God. Als Jacob zijn vader overwonnen heeft, komt achter de rug van Dreverhaven de ware patriarch te voorschijn, God die Jacob als het ware dwingt tot een zoektocht naar nieuwe zingeving, net zo als zijn naamgenoot uit de Bijbel op reis moest en de strijd aanging met de Engel van God. Dit was voor mij een heel nieuwe, boeiende uitleg bij deze prachtige roman.
Feest van lering en vermaak Je blijft bladeren en kijken in dit prachtige boek: in Trefwoord 30 het Twaalfprofetenboek wordt uitgelegd hoezeer Bob Dylan, zelf haast een profeet, in zijn liederen aan het Oude Testament heeft ontleend. In het essay bij ditzelfde trefwoord over theater wordt beschreven hoe cabaretiers als Freek de Jonge of Robert Long met de Bijbel omgingen (‘Jezus redt, Jezus, redt/Alle mensen opgelet/ Jezus redt, Jezus redt/ enkel door ’t gebed.’). Ook de andere kant, de tegenspraak of de satire is dus duidelijk aanwezig.
Het is bijna Kerst als u dit leest. Trefwoord 38, Geboorte, laat 2 fragmenten uit het negenluik, Het leven van Jezus, van Erich Nolde zien, een Duits expressionist uit het begin van de 20e eeuw. Op het ene luik zie je de drie wijzen die geen geschenken brengen want het grootste geschenk, Jezus, ligt bij één van hen op schoot, terwijl een ander vertederd toekijkt en de derde naar Maria kijkt die knielend het kind aanbidt. Jammer genoeg zijn de fragmenten wat klein afgebeeld om alles goed te kunnen waarnemen. Nolde wil het innerlijk vuur van de mensen laten zien en hij doet dat in ruwe, krachtige penseelstreken met contrasterende, soms lelijke maar felle kleuren. Ik zou haast denken dat Kees de Korte met zijn Kijkbijbel schatplichtig is aan Nolde. Dit boek is een feest van ‘lering en vermaak’ in de goede zin van het Woord.
Barnard, M. en G. van de Haar (red) (2009) De Bijbel cultureel. De Bijbel in de kunsten van de twintigste eeuw. Meinema, Zoetermeer. 694 p. € 89,90.
Ide Zinkstok is neerlandicus en lid van de NGK te Ede.