Licht met een boodschap
2009-12-18
Op een van de donkere dagen voor kerst loop ik door de oude Gorcumse binnenstad. Op weg naar de Grote Toren, een monumentaal gebouw dat mij al vanaf de Spijksedijk in het oog houdt. Door het heldere glas-in-loodraam boven de entree en door de glazen deuren valt er licht uitnodigend naar buiten. Binnen word ik getroffen door een enorme tros blinkend metalen kokertjes aan een bundel van wel duizend lichtgevende draden. Dat vraagt om een nadere kennismaking.- Jaargang 53
- nummer 25
Licht in de duisternis. Een beeld dat helemaal in deze kersttijd thuishoort. Afkomstig uit het Bijbelboek Johannes (hoofdstuk 8), waar Jezus zich het licht voor de wereld noemt, met de belofte dat wie hem volgt, nooit meer in de duisternis zal lopen. Het voorchristelijke Lichtfeest op 25 december, waarop de geboorte van de zon werd gevierd – de dagen gingen immers weer lengen – werd het nieuwe Christus’ geboortefeest, het ‘ware licht der wereld’-feest.
Licht in de kunst
In de kunst is licht een belangrijk beeldend middel, naast bijvoorbeeld de vorm en de compositie. Al eeuwen passen kunstenaars de werking of suggestie van licht toe. Voor een belangrijk deel draagt dit bij aan de emotie die hun werk oproept. Wat zouden Rembrandts schilderijen zijn zonder die sterke licht-donkereffecten? In de kersttijd denk ik dan aan zijn schilderij De Heilige Familie met de Engelen (1645). Vanuit de linkerbovenhoek straalt een lichtbundel de voorstelling in waarin je allereerst zwevende engelen ziet (ertussen zie ik ook het achterhoofdje van een kind; krijgt hier een gestorven kind een plaats in het schilderij?). De onderste engel verkondigt een boodschap door zijn houding, een kruisvorm. Daarna valt het licht op Maria om tenslotte - via het boek - de aandacht naar het kind in de wieg brengen. Dat het boek licht uitstraalt, heeft nog een extra reden: bij Rembrandt worden de bladzijden van een boek ook zelf een lichtbron. Daarmee geeft hij een verwijzing naar de bijbel. Wanneer je op de achtergrond Jozef als timmerman bezig ziet met een juk, mag je dat verbinden met de bekende profetie van Jesaja (hoofdstuk 9), waarin geprofeteerd wordt over het licht dat in de duisternis verschijnt, het juk dat verbrijzeld wordt en het kind dat ons geboren is.
Het nieuwe leven
In de christelijke kunst staat licht voor leven, ook voor leven na de dood. Al uit de vierde en vijfde eeuw zijn fresco’s in catacombes bekend waarop de overledene, met opgeheven handen, tussen twee brandende kaarsen wordt afgebeeld. In tegenstelling tot de heidenen, die geen sterfdag vermelden en sterven enkel als een ramp aanduiden, zien christenen uit die tijd zelfs de sterfdag als een geboortedag, een begin van het nieuwe leven. Die dag blijven ze gedenken. Juist in onze tijd is het beeld van brandende kaarsen bij het herdenken van onze doden weer heel vertrouwd aan het worden.
Goddelijk licht
Nog een lichtaspect voor ik weer naar Gorinchem terugga. In de latere middeleeuwen verrijzen er kerkgebouwen die meer willen zijn dan een huis van samenkomst. Deze zogenaamde gotische kerken worden gebouwd als een afspiegeling van de hemelse stad, waar, zoals in Openbaring staat, de heerlijkheid van God de lamp zal zijn. Door de speciale constructie kunnen er grote ramen in geplaatst worden, vaak met kleureffecten om de edelstenen van het nieuwe Jeruzalem na te bootsen. Zo ontmoeten de kerkgangers het Goddelijk licht.
Kunstlicht
Het hedendaagse lichtkunstwerk in de voet van de Gorcumse toren brengt al deze gedachten samen in de verschillende lagen die het werk in zich draagt. De kunstenaar, Corrie van de Vendel, heeft het werk in 2002 geplaatst en het de naam Lichttrechter gegeven. Een trechter om het licht te bundelen en te sturen? In ieder geval een trechter om het licht te vangen. Wanneer het daglicht door de talloze heldere ruitjes van het gotische glas-in-loodraam valt, wordt het licht als het ware opgezogen door de meer dan duizend dunne transparante draden die aan het raam bevestigd zijn. De trechtervorm is ontstaan doordat bij de bevestiging van de draden het middengedeelte van het raam uitgespaard is. Het licht wordt meegenomen naar een metalen oog (dat op zo’n zes meter hoogte hangt). Daar komen de draden samen om vervolgens naar beneden getrokken te worden door metalen kokertjes die vlak boven de vloer aan de draden bevestigd zijn. Onder de tros is de stenen vloer uitgehold als een eindpunt van het kunstwerk in de toren zelf. Eigenlijk begint het werk al buiten de deur. Een bolling in de bestrating maakt er ook deel van uit. Het heeft een bijzondere functie: als het daglicht afwezig is, kun je door eroverheen te lopen de lampen binnen activeren. Hierdoor wordt het werk in het kunstlicht gezet en het licht door de glazen deur en het grote raam naar buiten geleid. Het licht kun je hier op meer manieren zien en beleven. Licht als symbool voor leven dat nooit ophoudt.
Herdenken
Wanneer de toren open is, is er altijd een vrijwilliger aanwezig om bezoekers te ontvangen. Het werk krijgt extra betekenis als je weet dat het gerealiseerd is ter nagedachtenis aan een ernstig schietincident in de Gorcumse binnenstad, waarbij drie jonge meisjes, Marianne Roza, Froukje Schuitmaker en Inge van Boxtel, getroffen worden. De eerste twee overleven het niet. ‘Het is alweer bijna elf jaar geleden’, vertelt Leny van der Heul, ‘dat het bij café Bacchus gebeurde.’ De herinnering doet haar nog zichtbaar pijn. ‘Marianne was een kunstzinnig meisje.’ Ze wijst me op een abstract beeldje over verbondenheid, gemaakt door Marianne zelf. Na de grote stille tocht, misschien wel de eerste, maar in ieder geval een van de grootste in Nederland, wordt de gedachtenis aan dit drama levend gehouden door de Stichting Herdenkings-, Bezinnings- en Ontmoetingscentrum In de Toren. Naast herdenken wil men zich bezinnen hoe (zinloos) geweld voorkomen kan worden. Bezoekers worden uitgenodigd om met hun gedachten en boodschappen de kokertjes te vullen. Ook worden er bijeenkomsten gehouden. Op oudejaarsdag komen er mensen samen om hun geliefden - een ouder, een partner, een kind - te gedenken die het afgelopen jaar overleden zijn. De namen worden verzameld in een van de twee grotere kokers. Zo staat deze plek letterlijk en figuurlijk midden in de samenleving.
Christelijke kunst
Er gaat een appèl van de ruimte uit. Het kunstwerk is niet bedoeld voor een speciale geloofsrichting. Iedereen krijgt de mogelijkheid om zich erbij te bezinnen. Als christen kun je hier wel degelijk geraakt worden door wat je in de Lichttrechter ervaart. Het kan een kunstwerk worden dat voluit naar Christus en het leven met hem wijst. Licht in onze duisternis. Helende verbondenheid die nooit zal eindigen. Geboortedag en sterfdag, door Christus samengebracht.
| Wilt u deze bezinningsruimte bezoeken? Waar: Herdenkings-, Bezinnings- en Ontmoetingscentrum In de Toren, Krijtstraat 1, Gorinchem. Wanneer: Iedere donderdag van 19.00-21.00, zaterdag van 13.00-17.00 en iedere tweede zondag van de maand van 13.00- 17.00 uur. Kunstwerk: Lichttrechter, Corrie van de Vendel, 2002, aluminium, pvc-draad, staal, hardsteen, licht. |
Literatuur en bronverwijzing:
www. corrievandevendel.nl
Willem L. Meijer, Rembrandt en het Evangelie, Beeldgedichten beeldgedachten, Medema, 2006.
Philip Verdult (red), God en Kunst, Lannoo, 2009.
Gerard Wellen, De verbeelding van het Woord deel 1, Gooi en Sticht, 1999.
Janneke de Leeuw werkt als museumdocente en maakt beeldende kunst. Ze is lid van de Kruiskerk (CGK/NGK) te Arnhem.