IJslands duizend jaar (2)
2000-07-07
Twee weken geleden lieten we IJsland achter op der rand van een burgeroorlog.- Jaargang 44
- nummer 14
Bij de zonnewende van het jaar 1000 stonden op het Althing, de nationale Volksvergadering, twee groepen diametraal tegenover elkaar, met elk een eigen rechtssysteem: christenen en heidenen.
De kerstening
In die situatie namen de christenen een gewaagde beslissing. Met goedkeuring van hun tegenstanders benoemden ze de belangrijkste hoofdboer van het land, de heiden(!) Thorgeir, tot Wetspreker en legden het lot van de natie in zijn handen. Alle aanwezigen op het Althing verbonden zich ertoe zich bij Thorgeirs beslissing te zullen neerleggen.
Gedurende een dag en een nacht lag Thorgeir op de grond, zijn mantel had hij over zijn hoofd getrokken. Toen hij opstond, beklom hij de Lögberg, de Wetsberg, en sprak zijn volk als volgt toe: ‘Het belangrijkste beginsel van onze wetten zal zijn dat alle mensen in dit land christen zullen zijn en geloven in de ene God - Vader, Zoon en Heilige Geest – en de dienst aan afgoden zullen laten varen. Wie deze praktijken openlijk voortzet, zal vogelvrij worden verklaard, maar wanneer ze in de privésfeer plaatsvan de IJslanders veranderde in eerste instantie niets. De Njál-saga 4) verhaalt hoe, kort na de kerstening, een jonge man zijn oude vader op diens sterfbed probeert over te halen christen te worden.
Vervolgens stellen ze samen een plan op hoe ze de familie van Njál (ook christenen!) in discrediet kunnen brengen en zo op sluwe wijze de ondergang van Njál en zijn huis kunnen bewerken. De man die tenslotte de brand steekt in het huis van Njál, is ook een christen. Het oude godengeloof had er trouwens óók nooit diep ingezeten. Bij het lezen van de historische sagas over de eerste kolonisten en hun afstammelingen krijg je de indruk dat de persoonlijkheidscultus het veruit wint van de godsdienst.
De oude IJslander is in de eerste plaats een individu (zij het een individu dat groeit en bloeit in familieverband) en de ontwikkeling van de eigen persoonlijkheid vormt het merg van deze oude verhalen. Soms waan je je bij het lezen in de 20e of 21e eeuw.
vinden, zullen ze niet worden bestraft.’ Met die laatste clausule bood Thorgeir overtuigde heidenen een ontsnappingsmogelijkheid om de dienst aan de Asen, de Noordse goden, in het geheim te kunnen voortzetten: een gelegenheid waar menigeen een tijdlang dankbaar gebruik van heeft gemaakt! Zelf gaf de Wetspreker overigens het goede voorbeeld door zijn eigen godenbeelden omlaag te werpen in een grote waterval, die sedertdien de Godafoss, de Godenval, wordt genoemd. Iedere IJslander was verplicht zich te laten dopen, maar verder veranderde er in eerste instantie niet zoveel. De tempels op het terrein van de hoofdboeren werden vervangen door kerken op dezelfde plek, de heidense priesters werden tot katholieke priesters gewijd (vaak was dat een personeelslid in dienst van de hoofdboer), de tempelbelasting werd vervangen door kerkelijke belasting maar vloeide in dezelfde kist 3) Pas langzamerhand zou de Katholieke Kerk meer greep krijgen op het land en zouden goed opgeleide priesters en bisschoppen het land gaan katholiseren.
Lijden en loutering
Ook in het zedelijk leven Het is dan ook geen wonder dat 262 jaar na de kerstening IJsland alsnog zijn nationale zelfstandigheid zou verliezen en door een bloedige burgeroorlog alsnog in handen van de Noorse koning zou vallen. De fiere Vrijstaat was aan onderlinge veten ten onder gegaan. Toen 135 jaar daarna Noorwegen deel ging uitmaken van het Deense Rijk, werd IJsland een wingewest van Denemarken: een verwaarloosde en uitgebuite uithoek. Zes eeuwen van onderdrukking, hongersnoden en natuurrampen (vulkaanuitbarstingen) volgden en verpauperden de eens zo fiere natie. De door Denemarken afgedwongen Reformatie snoerde het land nog verder vast aan de Deense troon en werkte verdere verarming in de hand. Het lezen en herlezen van de oude sagas hield echter de nationale geest wakker: deze sagas vormden de zaden waaruit in de 19e eeuw de nationalistische beweging zou ontkiemen, die in de 20e eeuw tot het herstel van de Vrijstaat zou leiden. IJsland dankt zijn leven als natie aan de literatuur.
Het lijden van de IJslanders is niet zinloos geweest: er is een louterende werking van uitgegaan.
In hun trieste lotsverbondenheid ontdekten de IJslanders dat ze elkaar nodig hadden en hun eeuwenlange isolement dwong hen tot saamhorigheid.
Het beeld van de trotse Viking, klaar om zijn eer te wreken (al of niet opgejut door zijn moeder of zijn vrouw), maakte plaats voor de sociale, zachtaardige en gastvrije IJslander zoals wij die heden ten dage kennen. Ook in geestelijk opzicht is er sprake geweest van loutering. De 18e eeuw, in stoffelijk opzicht een absoluut dieptepunt in de geschiedenis van IJsland, vormde in geestelijk opzicht in zekere zin een hoogtepunt, doordat het piëtisme in die tijd grote invloed uitoefende op het geloof en het leven van de mensen. Na de Reformatie had men de Bijbel in de eigen taal ontvangen en die werd even intensief gelezen als de oude sagas. In de 17e eeuw had een straatarme predikant, Hallgrimur Pétursson, vijftig Passieliederen over het lijden van Christus gedicht.
Eeuwenlang – en nog steeds - vormden deze lijdensliederen voor de IJslanders een schat van grote waarde. Het eerste gebedje dat een IJslands kind leert, is uit die lijdensliederen afkomstig. In de tijd voor Pasen werd iedere avond een van deze liederen gelezen en gezongen, tegenwoordig worden ze in de 'lijdenstijd' voor de radio voorgedragen (alle 50, elke dag één). In de moeiten van het leven namen de IJslanders ze als gebeden op de lippen. Ze waren op het sterfbed tot troost en ook vandaag nog worden ze bij elke begrafenis gezongen. Onlangs ontmoette ik in Boeki Woeki in de Amsterdamse Berenstraat een moderne kunstenaar, die ieder jaar op IJsland gaat schilderen.
Hij is geen christen, maar toen ik hem vertelde dat ik de Passieliederen van Hallgrimur aan het vertalen was, zei hij: ‘Zijn liederen zijn zeer belangrijk bij de IJslanders: bekend en geliefd, ook vandaag!’ Er bestaan reeds vertalingen in het Latijn, Engels, Duits, Hongaars, Deens en Chinees. Ik baseer mijn herdichtingen (voornamelijk) op een prozavertaling van Ds. W. van Herpen uit Sommelsdijk, die deze liederen 'ontdekt' heeft. 5) Het is voor mij een eer daarvan mijn levenswerk te mogen maken. En ik bid dat ze in IJsland zelf de zaden mogen vormen van een geestelijke opwekking. 6)
Noten
3.Ik baseer mij hier op A.G.van Hamel: IJsland Oud en Nieuw (2e-hands verkrijgbaar).
4.Njál's Saga, Ned. vert.
door Marcel Otten, bij Ambo in Baarn.
S. De ' eerste T2 van mijn herdichtingen zijn, samen met een levensbeschrijving van Hallgrimur door Ds. Van Herpen, uitgegeven bij Groen in Heerenveen, onder de titel: In de schaduw van Uw kruis. 'In prijs uitverkocht', maar de uitgeverij heeft nog ongeveer honderd exemplaren leverbaar.
30 herdichtingen zijn bij mij verkrijgbaar.
6. Wilt u iets meer weten over de geschiedenis van de IJslandse Kerk na de kerstening, dan kunt u bij Buijten & Schipperheijn (tel. 020-5241010) het nummer van de Kerkbode van Ned.Geref.Kerken van 24 juni 2000 (nr. 13) gratis bestellen. Daarin schrijf ik over "1000 jaar christendom op IJsland". Ook ben ik bereid lezingen over IJsland te houden.
| Het IJslandse volkslied God van ons land! Land van onze God! Wij prijzen Uw heilige, heilige naam! Uit der hemelen zonnestelsels vlechten Uw krans Uw scharen,- de tijden te zaam. Voor U is één dag als duizend jaar, duizend jaren één dag, niet meer, één eeuwigheidsbloem met bevende traan, die zijn God aanbidt en dan neerzijgt. IJslands duizend jaar - een eeuwigheidsbloem met bevende traan, die bidt tot zijn God en dan sterft. |