Rechtvaardig zijn met mate
2000-09-01
Vooruitgang- Jaargang 44
- nummer 18
Oog om oog, tand om tand is ten onrechte een ondergewaardeerd Goddelijk gebod. We verwarren het met bloedwraak, vinden het hard. En we spreken erover alsof we in onze morele evolutie dat primitieve stadium al lang gepasseerd zijn. Dat klinkt ook door als we vergoelijkend zeggen dat het oog om oog in die tijd gunstig afstak tegen het heersende recht bij de omringende volken.
Dat is niet alleen historisch onjuist; het vergeldingsrecht komen we bijvoorbeeld ook tegen in het oude wetboek van Hammurabi. Maar erger is dat daarmee gesuggereerd wordt dat het oog om oog eigenlijk van een verwerpelijke moraal getuigt en alleen tegen de achtergrond van een nog duisterder en verwerpelijker moraal enigszins te verontschuldigen valt.
Alsof het om de minste van twee kwaden zou gaan, waar wij – moreel veel verder ontwikkeld als we zijngelukkig niet uit hoeven te kiezen.
Het tegendeel is waar. Het principe oog om oog is een uitwerking van het gebod onze naaste lief te hebben. En het zou voor ons juist vooruitgang zijn, groei in liefde, als we meer naar dat gebod zouden leven.
Oog voor de naaste
Het principe oog om oog, tand om tand getuigt van naastenliefde omdat het ons leert rechtvaardig te zijn met mate. De vergelding moet in verhouding staan tot het berokkende kwaad.
Dit principe getuigt daarmee van naastenliefde, omdat het oog heeft voor én het slachtoffer én de dader.
Het slachtoffer wordt naar vermogen recht gedaan en wordt daarin niet tekort gedaan. De dader moet terecht boeten, maar wordt tegelijkertijd beschermd tegen ongelimiteerde wraak.
Natuurlijk bestaat het gevaar van simpelweg kwaad met kwaad vergelden en zo de zonde te laten voortwoekeren of zelfs te laten escaleren. Maar dat gevaar schuilt in de manier waarop mensen oog om oog toepassen en niet in de wijze waarop in de bijbel hierover gesproken wordt. In het Hebreeuws zijn de werkwoorden vergelden en vrede maken synoniem. Uit de praktijkvoorbeelden die in de bijbel genoemd worden, blijkt dan ook dat het beoogde doel is (voor zover mogelijk) het slachtoffer schadeloos te stellen. Dat gebeurt door terug te geven wat hem of haar toekomt of door geleden verlies te compenseren, te herstellen wat beschadigd is of voor genezing te zorgen. Een mooi voorbeeld is de regel dat een slaaf of slavin om oogletsel of een uitgeslagen tand de vrijheid behoorde terug te krijgen.
Als het gaat om leven voor leven geven dan doen we er goed aan om te luisteren naar Jezus’ woorden tegen diegenen die een doodvonnis wilden voltrekken: Wie van u zonder zonde is, werpe het eerst een steen.
In kwesties waar dus levens in het geding zijn, kunnen we het beste aan God de wraak toe laten komen en Hem laten vergelden. Als het gaat om ernstige kwesties zoals rondom ogen en tanden blijkt o.a. uit het voorafgaande bijbelvers dat we het recht niet in eigen hand mogen nemen. Dat wil niet zeggen dat alleen God en rechters het oog om oog in praktijk kunnen brengen. In alledaagse zaken waar geen levens, ogen of tanden op het spel staan doen ook gewone mensen er goed aan met het oog om oog rechtvaardig en liefdevol maat te houden.
Gelijk spel
Dat ook in het heden behoefte is aan de uitgebalanceerde rechtvaardigheid van het oog om oog principe bewijzen bijvoorbeeld schadeclaims in Amerika die in geen enkele verhouding lijken te staan tot de geleden schade. Dichter bij huis en buiten de sfeer van de rechtspraak zijn ook voorbeelden te noemen. Door onze allergie voor tucht, onze schroom om elkaar op zonden aan te spreken, of misschien wel door blinde liefde voor zondaren wordt in de kerk wel eens vergeten aan slachtoffers recht te doen. Soms slaat de balans naar de andere kant door en dan laten we in de kerk om kleinigheden bloed vloeien.
Naar het woord van Jezus: we ziften muggen en slikken kamelen.
Wat zich onder broeders en zusters binnen de kerkelijk gemeenschap voordoet, zien we ook in de sfeer van familie- en andere relaties. Om kwesties van volstrekt ondergeschikt belang ontstaan soms complete familievetes.
Boosheid die in het begin nog terecht was, maar die inmiddels eigenlijk veel te lang voortduurt. Er zijn veel manieren waarin wij dikwijls overmatig – dus niet naar de mate van het oog om oog beginsel - reageren op het kwaad dat ons wordt aangedaan.
Het lijkt er wel eens op dat we (verstoorde) relaties zien als wedstrijden die we willen winnen en waarin wij geen genoegen nemen met gelijkspel.
Gods maatstaf van oog om oog, tand om tand helpt ons te zien wanneer het genoeg geweest is. Niet meer en niet minder.
| Maar indien er een ander letsel is, zult gij geven leven voor leven, oog voor oog, tand voor tand, hand voor hand, voet voor voet, blaar voor blaar, wond voor wond, striem voor striem. Exodus 21:23-25 |