Omgaan met herinneringen in een gebroken wereld
2010-01-22
Heb je vijanden lief. Dat is een mooie tekst om in te lijsten. We weten bij voorbaat dat we er niet aan kunnen voldoen, en dat doen we dan ook maar niet. We redden het vaak al niet om echt te houden van mensen die ons goed gezind zijn; laat staan van mensen die ons onrecht en pijn hebben aangedaan.- Jaargang 54
- nummer 2
Omgaan met onrecht Miroslav Volf kan meepraten over ondervonden onrecht. In de nadagen van het communistische Joegoslavië werd hij gevangen gezet en streng verhoord. Zijn ondervrager beschuldigde hem ervan dat hij – belijdend christen- een vijand was van het volk en een spion voor het Westen. De angst en vernedering van deze verhoren bleven hem achtervolgen. En ook de haat tegen zijn ondervrager. Dat bracht hem (persoonlijk, en als theoloog) tot de indringende vraag: hoe moet ik als christen omgaan met mijn herinnering aan onrecht?
Rechtvaardig herdenken Herdenken is ‘in’. Maar als we terugdenken aan onrecht dat ons is aangedaan, lopen we al gauw het gevaar dat er iets scheef gaat in de herinnering. Ons beeld van wat er vroeger is gebeurd, kan makkelijk van kleur verschieten. Denk aan de veranderingen in de beeldvorming over de Tweede Wereldoorlog en de rol daarin van schurken, helden en slachtoffers. Of (een beetje moeilijker) aan de strijd tussen Nederland en Indonesië. En dat geldt ook voor onze meer persoonlijke herinneringen: het is niet eenvoudig om op een rechtvaardige en zinvolle manier terug te kijken op onrecht wat ons is aangedaan, en op de daders. Daar draait het om in het boek van Miroslav Volf: waarom willen we eigenlijk gedenken, hoe kunnen we dat als christen op de goede manier doen, en hoe lang moet dat duren? Eeuwig?
Mensen herdenken onrecht omdat ze langs die weg genezing denken te vinden, omdat ze erkenning willen voor wat hen is aangedaan en voor wat de daders op hun geweten hebben, en omdat ze de maatschappij willen beschermen tegen herhaling. En dat kan allemaal een beetje waar zijn, maar pas op! Het doel kan zomaar omslaan in zijn tegendeel. Om de waarschuwing zo sterk mogelijk te maken, schilderen we de daders zo zwart mogelijk af; we worden daarmee zelf ook daders, door de waarheid geweld aan te doen.
Herdenken in Bijbels licht Herdenken kan goed zijn, maar dan moet het wel aan normen voldoen. Die normen vindt Volf in de Bijbel. God wil dat we met Hem en onze naasten een gemeenschap van recht en liefde vormen. Hij is in zijn zoon naar ons toegekomen met verlossing en verzoening. Niet alleen voor slachtoffers, maar ook voor daders. Voor God zijn we allemaal daders, die alleen door zijn genade kunnen leven. Voor wie het beeld van God wil weerspiegelen, is het hoogste doel van het herdenken daarom: verzoening, berouw en vergeving.
Eerste voorwaarde daarvoor is dat we naar waarheid gedenken. In het 9e gebod verbiedt God niet alleen onwaarheid, maar hij gebiedt ons om goed van onze naaste te spreken. Zelfs van wie ons kwaad heeft gedaan! Dat betekent niet dat de misdaad onbesproken moet blijven, maar wel dat we erop gebrand moeten zijn om in spreken en oordelen niet tot leugens te vervallen. En dat we niet de ondergang, maar de redding zoeken van wie ons iets (of veel) heeft misdaan. God heeft goddelozen lief, en Christus is (ook) voor daders gestorven. Een slachtoffer dat zich de misdaad herinnert ‘aan de voet van het kruis’ doet dat als iemand die ondanks zijn eigen zonden door God is aanvaard. En die vandaar uit zoekt naar het behoud van de dader en naar verzoening.
Oordeel en verzoening En Volf gaat nog verder. De opstanding van Christus wijst vooruit naar de wereld die nog komt, na het eindoordeel van God. Een wereld waarin mensen zijn verzoend met God en met elkaar, een gemeenschap waarin zelfs aartsvijanden in liefde met elkaar zullen leven. Als we als gelovigen naar die wereld uitzien, moeten we er nu al aan werken. Verzoening kan in onze door kwaad bedorven wereld nog niet volledig zijn. Maar we moeten als kinderen van God wel naar die nieuwe wereld op reis!
Maar is er wel verzoening voor mensen die in dit leven onvoorstelbaar grote misdaden hebben begaan? Dat oordeel is niet aan ons, maar aan God. Wat we zeker weten is dat God genadig oordeelt, onvoorstelbaar genadig in onze ogen. Niet door het kwaad onbesproken te laten, maar door het te benoemen en de schuld in Christus weg te nemen. En door schuldenaars te veranderen! Volf weet het ook niet zeker, maar hij hoopt hartstochtelijk op een God die alle mensen en alle verhoudingen vernieuwt. Ondanks zijn eigen diepe weerzin tegen mensen als zijn vroegere ondervrager.
Verwachting van de komende wereld Denken vanuit een vernieuwde gemeenschap die nog komen moet, is een riskante aangelegenheid. De Bijbel wijst naar die toekomst, maar ze kan er alleen maar in stamelende beelden over spreken. Voor Volf zal bij die gemeenschap ook horen dat de herinnering aan het kwaad dat ons is overkomen ‘ons niet meer voor de geest zal komen’. De blijdschap over het leven met God en de naaste (ook de naaste die ons vroeger kwaad heeft gedaan) zal in de wereld die komt zo groot zijn, dat we zelfs niet meer aan de pijn van het verleden denken. Daarom moet een kind van God ook niet ‘eeuwig’ willen herdenken. Als ik niet leefde in de verwachting van de wereld die komt, zou ik dat wel willen. Maar ik leef wel in die verwachting!
Diepgaande zoektocht Miroslav Volf beschrijft een diepgaande zoektocht. Niet alleen bovenstaande Bijbelse noties, maar ook de gedachten van filosofen en psychologen passeren de revue. Zijn boek vormt dan ook stevige kost, en de verteerbaarheid wordt geremd door een stroeve Nederlandse vertaling. Maar de rode lijn in het boek is confronterend en uitdagend: God vraagt ons om onrecht zo te herinneren, dat we niet uit zijn op wraak maar op redding van de dader. Dat gold voor misdaden in Joegoslavië, dat geldt voor een volkerenmoord in Afrika of voor vervolging en verdrukking in een dictatuur. Maar het geldt niet minder voor het ‘kleine ‘onrecht in ons eigen leven.
M. Volf, (2009), Een nieuw verleden. Omgaan met herinneringen in een verbroken wereld. Buijten & Schipperheijn Motief, Amsterdam. 240 p. € 19,50.
Leo Douw is lid van de NGK Maassluis.