We hebben ongelofelijke haast
1999-07-09
In het vorige nummer van Opbouw kwam ter sprake dat geluidsoverlast psychisch belastend is voor mensen.Waar komt de geluidsbelasting in onze tijd vandaan?- Jaargang 43
- nummer 14
Volgens Marcel ten Hooven (in een bijdrage in Trouw, (1) heeft veel lawaai te maken met de aard van de samenleving waar wij in wonen. Hij noemt geluidsoverlast één van de grootste psychische spanningsbronnen voor de westerse mens. Daar wees overigens de nota Bouwen en Bewaren (GPV, Groen van Prinstererstichting) in 1974 ook al op.
Geluidhinder door het verkeer is misschien wel het grootste milieuprobleem.
Geluid dat geen ritmisch karakter heeft en onregelmatig optreedt werkt gemakkelijk verstorend op de nachtrust.
Geluid heeft een vermoeiende werking op de mens en werkt verstorend voor het leven van dieren 2).
Geluid en snelheid
In zijn bijdrage in Trouw legt Ten Hooven een verband tussen het tempo van de samenleving en het geluidsniveau. Omdat we snel overal naar toe willen produceren we ook veel geluid, vooral in het autoverkeer. Vroeger was er uiteraard ook overal geluid, maar tegenwoordig gaat die overlast dag-en-nacht door. Onze mobiliteit is de grootste oorzaak van de geluidsbelasting in de samenleving.
Ten Hooven citeert de socioloog Peter Peters.
Deze schrijft dat een landkaart vroeger de plek aangaf waar je woonde. De rest van de kaart was interessant, maar meestal onbekend. Tegenwoordig is een landkaart een wegenkaart geworden, die aangeeft hoe je je het snelst kunt verplaatsen.
Het landschap langs de autoweg vormt slechts het decor van de autorit.
Daaraan kan toegevoegd worden dat ook de elektronica een grote rol speelt bij de toename van geluidsoverlast: de radio die de hele dag aan staat, de CD-speler, de televisie.
Mobiliteit voor alles
Onze haast geldt inmiddels ook de vakantie. Hoe méér de moderne toerist kán zien, hoe meer hij wil zien. De paradox is dan ook dat de mens zelfs in de vakantie haast heeft.
Verre vakanties, overal naar toe, want je moet in je korte leven zoveel mogelijk zien!
De prioriteit die aan mobiliteit wordt gegeven heeft enorme consequenties voor het landschap langs de snelweg.
Ten Hooven: “Geen passant ervaart het gebrek aan stilte hier als een probleem.
De onbestendige, oppervlakkige architectuur van de weidewinkels, wegrestaurants en meubelboulevards is gericht op passage, niet op verblijf.
Hoe meer en sneller de passanten, hoe hoger de winst.” Inmiddels gaat de overheid uit van onze verplaatsbaarheid.
Ziekenhuizen en scholen in kleinere kernen verdwijnen, waardoor mensen weer verder moeten reizen. Aan de randen van het land trekken mensen weg, de Randstad wordt steeds voller. Zo creëert de overheid zélf steeds meer en steeds langere files.
Mobiliteit en levensstijl
De voorrang voor mobiliteit werkt een toenemende onverschilligheid jegens de omgeving in de hand. In een woonwijk waar mensen slechts enkele jaren wonen wordt weinig geïnvesteerd. Met een plek waar je alleen maar langs komt heb je geen binding. Dus is het niet erg als die plek vervuild raakt. Het is mij meerdere malen opgevallen dat een Drive-In restaurant van MacDonalds (weinig zitplaatsen, zo snel mogelijk weer weg) een aantal kilometers van te voren al gesignaleerd kan worden; niet aan de bekende M, maar aan de bekers en bakjes die daar langs de straat liggen. Na 2 kilometer rijden is de halve liter cola op en kan de verpakking naar buiten worden gegooid....
Geluidsvervuiling
Een omgeving waar veel verkeer langs komt is ook ernstig geluidsvervuild.
Daardoor treden nog andere psychologische mechanismen in werking.
Volgens de Maastrichtse socioloog Peter Peters ontstaan er gevoelens van onlust en onmacht, die zich uiten in agressie en in onverschilligheid voor de omgeving (in: 1). Met andere woorden: wanneer onze verplaatsbaarheid kenmerkend wordt voor onze levensstijl heeft dat een ontwortelend effect op de band met de omgeving.
Die ontworteling roept onachtzaamheid op.
Tegelijkertijd gaat onze mobiliteit gepaard met een hoog geluidsniveau.
Deze overprikkeling leidt eveneens tot onverschilligheid jegens de omgeving. De gevolgen: zwerfvuil, graffiti, de radio hard aan in de auto en een onrustige rijstijl (met veel decibels en vervuiling).
De maakbare natuur
Deze levensstijl heeft gevolgen voor onze visie op de natuur. Volgens Ten Hooven is de natuur in Nederland gedegradeerd tot landschap dat beheersbaar, controleerbaar en maakbaar is en inmiddels volkomen los staat van de historische wortels. Als er ergens een autoweg wordt aangelegd, is dat voor liberalen èn sociaal-democraten geen probleem, mits er ter compensatie ‘een stuk natuur’ wordt aangelegd.
Zo ontstaan er langs de autowegen stukken schijnnatuur, waar rust en stilte ver te zoeken zijn.
Toch heeft Paars zijn groene geweten gesust.
Immers: men heeft er alles aan gedaan om de natuur te behouden. Sterker nog: er zijn nieuwe stukken natuur toegevoegd!
De auteur Koos van Zomeren: “Natuur wordt feestelijk geopend, of verplaatst als ze in de weg zit.”
Wonen in Los Angeles
In haar boek In alle Staten beschrijft de engelse schrijfster Josie Dew het leven in een buitenwijk van Los Angeles. Niemand gaat ooit ergens op eigen kracht naar toe. Van enige vorm van sociaal leven valt niets te bespeuren. Je kan niet even naar de hoek lopen voor een krant of een pak melk, of voor een praatje met andere buurtbewoners.
De dichtstbijzijnde winkels zijn op autoafstand. Je kunt niet om de hoek een brief posten, want er zijn geen brievenbussen in de wijk. Iedereen gaat met de auto, altijd. Er zijn geen fietsers, er is geen openbaar vervoer. Wie zijn hond uitlaat, laadt de hond in de auto, rijdt 15 kilometer om het beest uit te laten en rijdt weer 15 kilometer terug naar huis. Wie gaat winkelen rijdt eindeloos rondjes totdat er een parkeerplaats dicht bij de ingang vrij is. Zo parkeren spaart beenspieren, maar zeker geen tijd. Het is geen wonder dat de wereld hier langzaam vergiftigd raakt 3). De Randstad wordt wel eens vergeleken met een stad als Los Angeles. Gelukkig is de historische basisstructuur in ons land steviger en meer sociaal. En toch: sommige nieuwbouwwijken in de Randstad roepen enigszins deze sfeer op. Het is een leefklimaat waarin partners beiden full-time werken. Als je dat niet meer kunt dreig je thuis in je slaapstad te vereenzamen.
Gefragmenteerd
Er wordt soms door christenen neerbuigend gesproken en geschreven over de milieubeweging.
Voorzover de natuur als zodanig ‘vergoddelijkt’ wordt, is deze beweging inderdaad op de verkeerde weg. Die inhoudelijke kritiek mag ons echter niet de ogen doen sluiten voor de enorme bedreiging die de westerse mens vormt voor de goede dingen die God ons in Zijn Schepping gegeven heeft.
De Paarse coalitie heeft onvoldoende oog voor de heilzame werking die rust heeft voor zowel de individuele mens als voor de samenleving als geheel.
Het gevolg van dit beleid is dat er nu óók op zondag files voor de winkelcentra staan en dat werken op zondag steeds gewoner wordt. Daarom rijden overdag en ‘s nachts auto’s over de snelweg, daarom vliegen dag-en-nacht vliegtuigen af en aan. Mens en natuur komen niet meer tot rust.
De gevolgen zijn in de samenleving aan de orde van de dag. Rust moet kunstmatig ingebouwd worden. Ook de natuur is voor de mens maakbaar en controleerbaar. Naast de autoweg leggen we een stukje natuur aan en zo mogelijk slaan we ook nog eigenhandig een paal in de grond, met daarop het bordje Stiltegebied.
Dubbele moraal
Het regeringsbeleid kenmerkt zich door een permanente dubbele moraal.
De autoweg mag worden aangelegd, mits er naast de autoweg een stukje natuur wordt aangelegd.
Het openbaar vervoer moet worden gestimuleerd, terwijl op het platteland de komende jaren tientallen buslijnen verdwijnen.
Alleenstaande moeders moeten buitenshuis werken, ook als kinderen de zorg van de eigen moeder op dat moment hard nodig hebben.
Vrijwilligerswerk wordt gestimuleerd, maar omdat steeds meer mensen buitenshuis gaan werken zijn er steeds minder vrijwilligers te vinden. Zieken en gehandicapten moeten zoveel mogelijk thuis verzorgd worden, maar de thuiszorg komt handen tekort en wie een ziek familielid wil verzorgen krijgt daar nauwelijks compensatie voor.
Verstandelijk gehandicapten moeten integreren in de samenleving, maar de extra kosten die dit met zich meebrengt worden nauwelijks vergoed.
Tabaksreclame wordt gedoogd, maar onder de reclame moet staan dat roken een gevaar voor de volksgezondheid is.
Alcoholgebruik in het verkeer is levensgevaarlijk, maar langs de snelweg worden tot laat in de avond alcoholhoudende dranken verkocht. Ook de burger doet stevig mee aan deze dubbele moraal.
We moeten meer bewegen en dus gaan we één keer per week naar de trimbaan. Met de auto.
We lopen met een T-shirt tegen zinloos geweld.
Ondertussen laten we ons tot diep in de nacht vollopen met alcohol. En dat terwijl alcohol de belangrijkste oorzaak is van zinloos geweld. Boeren in de derde wereld hebben recht op een redelijk inkomen, maar de koffie mag geen dubbeltje meer kosten. We rijden sportief.
Dat wil zeggen: snel optrekken en veel geluid maken.
Echt sportief is anders....
Conclusie: niet alleen de natuur wordt kunstmatig “verknipt”, maar ook de overheid fragmenteert. En onze eigen
levensstijl is allang geen eenheid meer.
De zwakkere is de dupe
In het oude Israël was het al duidelijk. Daar waar mensen de wet van God naast zich neer leggen, gaat het recht van de sterkste overheersen. Ook in onze samenleving is de zwakkere de dupe van de eerder in deze bijdrage genoemde ontwikkelingen.
Gunilla Gerland schrijft dat ze ‘gedwongen’ wordt om 40 uur per week te werken (ze is immers ‘gezond’), maar dat het hoge werktempo haar psychisch sloopt 4). Ze doet er alles aan om zich voor te bereiden op een reis, maar -zegt zeop het tempo van de stad kan ik me niet voorbereiden.
De combinatie van voortdurende onvoorspelbare geluiden en een hoog tempo maakt dat ze zich in de Zweedse samenleving steeds minder kan handhaven. Gunilla is zeker niet de enige.
Mensen die niet in staat zijn het tempo van de huidige samenleving bij te houden zijn de dupe van onze levensstijl. Ze kunnen niet meer aan het arbeidsproces deelnemen.
Ze redden het niet meer op school. Ze durven niet meer de straat op omdat ze het verkeer niet kunnen overzien. Opzij, opzij, opzij, maak plaats, maak plaats, maak plaats, we hebben ongelofelijke haast! Bejaarden, kinderen, verstandelijk gehandicapten: moeten ze zich maar aanpassen aan ons tempo?
Het kan anders
Josie Dew schetst op haar eigen ironische wijze het schrikbeeld van een omgeving die helemaal is ingesteld op maakbaarheid en verplaatsbaarheid.
In die samenleving geldt het recht van de sterkste.
De enige fietser die ze in L.A. tegen komt blijkt een pistool op zak te hebben.
Hij zegt dat hij anders zijn fietstochten niet zou overleven.
In zo’n omgeving is nauwelijks plaats voor ontmoeting. We spreken over integratie. Maar hoe zouden gehandicapten zich voelen in de woonwijk van L.A. die zij beschrijft?
Misschien schetst Dew een eenzijdig beeld. Toch is het iets om over na te denken. De opdracht voor werkelijk christelijke politiek is: hoe vinden we in onze samenleving de rust en de stilte terug? Het mobiliteitsmanifest van de jongeren van RPF, GPV en SGP lijkt daar een aanzet toe te geven 5). Rust vinden we niet terug door te fragmentariseren, maar door in leer en leven te zoeken naar eenheid.
Christus als Heer over héél de Schepping.
1) Marcel ten Hooven: Een staaltje menselijk kunnen (in: Trouw, 5 juni 1999) 2) dr. H. Wierenga in: Bouwen en bewaren (De Vuurbaak, 1974) 3) Josie Dew: In alle Staten (Arena, Amsterdam, 1999) 4) Gunilla Gerland: Een echt mens (Houtekiet, Baarn, 1998); besproken in Opbouw 43/12 5) Nederlands Dagblad, 26 juni 1999