Het ruime hemelrond
2010-02-19
De eeuwen door hebben gelovigen in de ordeningen en de schoonheid van de natuur aanwijzingen gezien voor Gods wijsheid, grootheid en goedheid. Als kind leerde ik – en veel anderen met mij – Psalm 19 ‘Het ruime hemelrond, vertelt met blijde mond Gods eer en heerlijkheid.’ Wanneer dat op een meer systematische wijze onder woorden wordt gebracht, spreken we over natuurlijke theologie.- Jaargang 54
- nummer 4
Natuurlijke theologie De Anglicaanse theoloog Alister McGrath schreef een lijvig boek over christelijke natuurlijke theologie, getiteld: ‘Een open geheim’. Op de achterflap staat een veelbelovende aankondiging. ‘Een volledig nieuwe kijk op natuurlijke theologie waar christelijke denkbeelden en de natuurwetenschappen elkaar ontmoeten.’
McGrath wil laten zien dat we in een tijd van groeiend atheïsme nog steeds op de natuur kunnen wijzen als getuigenis van Gods scheppingswerk ondanks de verlegenheid van veel christenen met vragen rond het evolutionaire wereldbeeld. Uitvoerig laat McGrath zien dat er onder kunstenaars en filosofen nog steeds interesse is voor het transcendente – voor iets dat het natuurlijke overstijgt.
In de periode van de Verlichting meenden christelijke filosofen dat de ordeningen van de natuur – los van de bijbelse openbaring – zondermeer op Gods bestaan wijzen. Vanwege het risico van een bloed en bodem theologie heeft Karl Barth elke natuurlijke theologie min of meer tot doodzonde verklaard. Historisch gezien begrijpelijk, schrijft McGrath, maar niet terecht omdat gelovige joden en christenen eeuwenlang in de natuur de creativiteit en trouw van God hebben herkend.
Subjectiviteit
De benadering van McGrath is nieuw te noemen omdat hij een natuurlijke theologie zoekt die rekening houdt met de subjectiviteit van de waarnemer en van daaruit met de christelijke openbaring. Dit in tegenstelling tot de natuurlijke theologie van de Verlichting die uitging van een ‘objectieve waarnemer’ en van het menselijk verstand als een soort neutraal instrument – onafhankelijk van levensovertuiging.
McGrath laat zien dat een mens altijd door een bepaalde ‘bril’ naar de natuur kijkt en aan het interpreteren is terwijl hij observeert. Bovendien is waarneming niet alleen gericht op het vergaren van ware kennis over de natuur, maar we worden ook emotioneel geraakt door de schoonheid van een landschap, dieren en mensen. Zelfs daarmee is het belangrijkste over waarneming nog niet gezegd. Wie een rond wit voorwerp op zich af ziet komen, stelt zich geen vragen over hoe groot of hoe zwaar die sneeuwbal is en ook wordt hij niet getroffen door de immense schoonheid van de sneeuwkristallen, nee … hij bukt om het aanstormende projectiel te ontwijken. Ons kijken naar de natuur is handelingsgericht, is gevoelig voor schoonheid en stemt tot nadenken. Daarom ontwikkelt McGrath zijn theologie rond drie kernbegrippen: waarheid, schoonheid en goedheid, aansluitend bij onze kennis over de natuur, bij onze ervaringen van haar schoonheid en bij ons handelen in relatie tot de natuur.
Een open geheim Vanwege deze drie aspecten – kennis, ervaring en handeling – is onze observatie van een natuurverschijnsel nooit neutraal. Wij kijken naar de natuur door een ‘bril van betekenis’ gebaseerd op eerdere ervaringen, inzichten die heersen binnen de cultuur, en religieuze en levensbeschouwelijke overtuigingen. Mede daarom geven natuurverschijnselen niet een directe aanwijzing voor de scheppende hand van God. Dat is een geheim dat onthuld moet worden (p. 150-152). Vandaar dat McGrath een christelijke natuurlijke theologie wil vormen gebaseerd op, wat hij noemt, de ‘economie van de verlossing’. Daarmee verwijst hij naar het christelijke denken over schepping, zondeval, menswording, verlossing en voltooiing (p. 239). Wie door deze ‘bril’ kijkt, kan in de natuur iets van God ontdekken – temeer omdat het scheppende Woord mens geworden is. Toch laten natuurverschijnselen alleen op een versluierde manier iets van Hem zien omdat de schepping door de zondeval ontregeld is (p. 240). De natuur heeft een dubbel gezicht gekregen. Enerzijds zijn er goedheid, schoonheid en orde, maar anderzijds ook rampen, misvorming en chaos.
Ontregelde schepping? Deze deformatie van de schepping lijkt me een kerngedachte van McGrath. Daarbij heb ik wel wat vragen. Het lijkt alsof hij alle schaduwzijden van de natuur beschouwt als gevolg van de zondeval. Het is teleurstellend dat hij daarvoor vrijwel geen argumenten geeft en dat hij daarover niet of nauwelijks in gesprek gaat met het evolutionaire wereldbeeld. Immers, als er al miljoenen jaren leven op aarde was – volgens de evolutietheorie – dan waren dood en lijden er toch allang voor de zondeval? En behoort de ambivalentie van de natuur dan niet deels bij het scheppingswerk van God?
Evaluatie McGrath schreef een boeiend maar ook wel een moeilijk boek. Dat laatste heeft met de inhoud te maken, maar ook met de vele lastige zinnen en vaak compacte gedachten. Bovendien heeft de uitgever het boek te haastig willen uitbrengen en zodoende stonden er in de eerste druk veel fouten. Inmiddels wordt er gewerkt aan een herziene uitgave. De schrijver beoogt met zijn boek eerherstel van de christelijke natuurlijke theologie en in dat opzicht lijkt het boek me vooral interessant voor theologen en in zekere zin ook voor hen die betrokken zijn bij wetenschappelijk onderzoek van de natuur.
Mc Grath, A (2009), Een open geheim. Natuurlijke theologie als brandpunt van geloof, kunst wetenschap. Vertaling Martin Strengholt. Kok, Kampen. 440p. €39,90.
Dr. ing. Rolie Barth is sinds 2004 predikant in de NGK na een loopbaan in het kernfusieonderzoek.