Heilzaam verblijf op Vlieland
1999-11-12
Een van de mooiste boeken die ik de laatste tijd gelezen heb is het in augustus verschenen Eilandgasten van Vonne van der Meer.- Jaargang 43
- nummer 23
Het boek getuigt van een positieve kijk op het leven; het beschrijft in boeiende verhalen relaties die dwars door grote problemen heen stand houden en laat zonder grote woorden zien dat liefde het leven zinvol en mooi kan maken.
Schoonmaakster
In verhalen, want al vermeldt het omslag dat je een roman in handen hebt, elk hoofdstuk brengt je in contact met nieuwe personen en andere situaties. Wat ze met elkaar verbindt is dat ze ieder een week of langer in hetzelfde vakantiehuisje doorbrengen, het in de duinen van Vlieland gelegen Duinroos. Door het gastenboek komen ze soms iets van elkaar te weten, maar ze ontmoeten elkaar nooit. Voor de lezer is de vrouw die het beheer over het huisje heeft en het schoonhoudt na elk bezoek het verbindende element. Ze houdt de gasten een beetje in de gaten, probeert ze te sturen met de briefjes die ze door het hele huis ophangt en geeft haar commentaar. Dat laatste valt niet mee, want de gegevens waarmee ze moet werken zijn summier: het gastenboek, wat voorwerpen door de inwoners achtergelaten en verder, wat ze op haar dagelijkse fietstocht langs het huisje van de gasten waarneemt. Wat zich binnen de muren van Duinroos afspeelt ontgaat haar. Tot haar spijt overigens.
Ze zou méér willen weten, meer uit betrokkenheid dan uit nieuwsgierigheid.
Helend
Het zijn geen gewoontevakanties die de gasten in Duinroos doorbrengen.
Stuk voor stuk hebben ze iets te verwerken: overspel van de echtgenoot, een onverwachte jeugdige zwangerschap, het gepasseerd zijn bij een promotie, een ongeneeslijke ziekte. Het klinkt weinig origineel en loodzwaar, maar Vonne van der Meer weet er iets bijzonders van te maken en ze penseelt met lichte toets. De gasten zijn maar kort op het eiland, maar het verblijf werkt als katalysator.
Ze komen tot zichzelf en als ze teruggaan hebben ze weer uitzicht.
Macaroniboogje
Zoals Sanne en de twee keer zo oude Martine, een vriendin van haar moeder. Als ze in Duinroos aankomen voelen ze zich met elkaar opgescheept.
Sanne weet niet wat ze met haar prille zwangerschap aan moet en als Martine dat doorheeft doet ze, in een poging Sanne te helpen, al haar best de beginnende studente duidelijk te maken dat in háár situatie een besluit tot abortus de meest verstandig beslissing is. Dat weet Sanne ook wel, maar voor haar is dat macaroniboogje in haar buik een mensje, dat haar bescherming nodig heeft. Het is een knap verhaal: door de manier waarop Sannes met het vruchtje in haar buik omgaat, begint Martine langzaamaan in te zien dat wat bij haar zelf twintig jaar geleden weggenomen is, wel degelijk een mensje was.
Ze geeft het - je zou haast zeggen postuum -nog een naam en begraaft het in de duinen van Vlieland.
Het is allemaal heel subtiel beschreven, mijn samenvatting doet het verhaal alleen maar te kort. Een andere bezoeker is Leo, een oude man die naar het eiland gekomen is om in zee een eind te maken aan het leven dat voor hem na de dood van zijn vrouw geen zin meer heeft. Alleen, het moet een echt ongeluk lijken, want hij wil zijn dochters en kleinkinderen niet opschepen met een zelfmoordenaar als vader en grootvader. Daarom heeft hij alles zeer zorgvuldig voorbereid, zodat hij het zakelijk kan afhandelen.
Ook in dit verhaal weet Vonne van der Meer alle zwaarte weg te nemen door haar manier van beschrijven en de loop der gebeurtenissen.
De oude man komt telkens voor onverwachte situaties te staan, die het óngeluk' verhinderen en hem dwingen andere dingen te doen dan hij van plan was. Maar hij staat wel heel dicht bij je.
Levensecht
Want Vonne van der Meer heeft een groot inlevingsvermogen.
Ze weet haar personages levensecht neer te zetten. Ook al maak je ze maar kort mee, het worden allemaal mensen van vlees en bloed voor je, in situaties die herkenbaar zijn. De schrijfster combineert dat met een mooie vertelstijl; ze beschrijft met rake typeringen en sprekende details. Nooit is iets te zwaar aangezet. Je komt prachtige vergelijkingen en uitspraken tegen. Een vertwijfelde Sanne roept uit, als Martines haar ervan probeert te overtuigen dat ze het kind niet kan houden: Het zit niet alleen in mijn buik, maar ook in mijn hoofd. Hoe kan ik iets dat ik niet eens kan wegdenken, laten weghalen? Het eerste wat de oude Leo op het eiland tegenkomt als hij van plan is een eind aan zijn leven te maken is een gifgroene telefooncel. Mooi is ook dat bepaalde voorwerpen als beeld functioneren. En doordat ze in alle verhalen voorkomen, versterken ze de samenhang tussen de verschillende hoofdstukken. Het veertje in het gastenboek is voor de ene gast beeld van een nieuw begin, voor de andere symbool van een beginnend mensenleven, enzovoort. Ook het door het zeewater uitgeloogde takje in de vorm van een katapult krijgen alle gasten in handen. Een van de vrouwen ziet er het kruis van Jezus in. Ze spreekt Hem aan - het is het gebed van iemand die maar enkele verhalen van Hem kent.. In de meeste verhalen wisselt het perspectief, dat wil zeggen dat je verschillende figuren van binnenuit kent.
De schrijfster weet dat schitterend uit te buiten.
Daardoor besef je dat in het eerste verhaal de man volstrekt oprecht is in zijn berouw over zijn overspel en dat hij alle mogelijkheden tot verder contact uitgesloten heeft. En dat het allesbeheersende wantrouwen van zijn vrouw niet terecht is.
Ironisch bedoeld?
De verhalen staan haaks op wat gangbaar is in veel moderne literatuur. In haar bespreking van het boek in NRC-Handelsblad probeert Elsbeth Etty haar positieve oordeel te rechtvaardigen door te stellen dat Vonne van der Meer met Eilandgasten de spot drijft met goedaflopende verhalen. Wat je voorgeschoteld krijgt zou de visie op de personen zijn van de schoonmaakster, die, naïeve vrouw als ze is, voor ieder een happy end bedenkt. Het is een merkwaardige conclusie, waar de beschrijvingen zelf zich tegen verzetten en waarvoor de flaptekst, die naar je mag aannemen toch door de schrijfster goedgekeurd is, geen enkele ruimte laat.
Christelijke noties
Hoewel het christelijk geloof voor Vonne van der Meer wezenlijk is, speelt het geen nadrukkelijke rol in het boek.
Wel stuit je in Eilandgasten diverse malen op herkenningspunten.
In geen enkel hoofdstuk ontbreken christelijke noties.
Soms is het alleen maar een ongeadresseerd gebed, dat nog verhoord wordt ook!. Sanne is ervan overtuigd dat het een bedoeling heeft dat ze geen miskraam gehad heeft na haar val en de schoonmaakster heeft op de rouwkaart van haar man laten zetten: Onze namen staan geschreven in de palm van Uw hand.
Dat heb ik altijd een mooie gedachte gevonden: één handpalm met miljarden namen. Een mooi boek. Ook heel geschikt voor het leesdossier van middelbare scholieren.
Fijn om thuis over door te praten.
Vonne van der Meer werd in 1952 geboren in Eindhoven. Ze volgde de opleiding tot regisseur aan de Theaterschool in Amsterdam en heeft o.a. stukken geregisseerd van Goethe en Pinter. Haar debuutbundel Het limonadegevoel en andere verhalen (1985) werd bekroond met de Geertjan Lubberhuizenprijs.
Van de roman De reis naar het kind (1989) 1) verscheen een Duitse vertaling.
Toneel: Weiger nooit een dans. (1996)
n.a.v. Vonne van de Meer, Eilandgasten.
1) Als pocket verkrijgbaar.
Uitg. Contact, Amsterdam, vijfde druk. Prijs: geb. f 35,90