Tussen nee en oké
1997-11-14
Incest, wat hebben wij er mee te maken? Hoe ontdekken we of het iets met ons te maken heeft? Wat kunnen we eraan doen? Moeten we er ook in de kerk over praten, en hoe dan?- Jaargang 41
- nummer 23
"Incest is een moeilijk onderwerp om over te praten", zegt Ria Blom. "Er is nauwelijks iets dat zo dicht bij komt en zoveel gevoel van schuld en schaamte losmaakt." We zitten samen in haar ruime kantoor van de RIAGG Haagrand in Voorburg. Ria Blom is orthopedagoge en hoofd van de afdeling Preventie, Innovatie, Dienstverlening & Onderzoek (PI DO). Naast haar managementtaken voert ze een preventieproject Bestrijding seksuele kindermishandeling uit. Ze schoolt o.a. leerkrachten en ondersteunt vertrouwenspersonen in scholen en huisartsen. Daarbij is ze echtgenote, moeder en lid van de NG kerk te Lisse. Ze praat graag over haar werk, professioneel, maar ook niet zonder emotie.
Seksualiteit is in de eerste plaats mooi
Het onderwerp seksueel geweld is actueel. Problemen waren er vroeger niet minder, maar de openheid is nu groter. Moeten we blij zijn dat er nu zoveel over b.v. incest gepraat wordt? "Ja en nee", zegt Ria. Als leerkrachten me naar een programma vragen over seksueel geweld, vraag ik altijd of ze al een programma hebben gedaan over liefde en seksualiteit. Voor je het weet, wordt seksualiteit iets dat bedreigend en lelijk is. Seksualiteit is in eerste instantie toch iets moois; iets door God aan de mensen gegeven. Openheid is heel belangrijk voor slachtoffers, en kennis van zaken is belangrijk om problemen te voorkomen of vroegtijdig op te sporen, maar het zou erg zijn als seksualiteit in een verkeerd licht kwam te staan. De nadruk moet op het positieve liggen. Bij seksueel geweld gaat het om machtsmisbruik, om het niet respecteren van de ander. Je kunt een ander alleen misbruiken als je macht over hem\haar hebt. Wil je seksueel misbruik voorkomen, dan moet je je ook afvragen: hoe gaan we om met ongelijke machtsverhoudingen? Wakkeren we die aan of proberen we een evenwicht na te streven? Hoe kunnen we kinderen leren dat ze rekening met gevoelens van een ander houden? En hoe kunnen we kinderen leren om aan anderen te vragen rekening met hen en met hun gevoelens te houden?
Ja en nee leren zeggen en doen
In de klas, maar ook thuis kunnen we kinderen leren ja en nee te zeggen en ja en nee van anderen te respecteren.
Natuurlijk mogen we van onze kinderen vragen dat ze naar ons luisteren, zeker als dat in hun belang is. Als ze zomaar een weg oversteken grijpen we in. Maar het is ook belangrijk dat een kind beseft op welke punten het zelf kan kiezen. Je mag zeggen wat je wilt en wat je niet wilt. Je kunt jezelf eens afvragen wat je prettig vindt en wat niet. En wat de een leuk vindt, een stoeipartij b.v., vindt de ander helemaal niet leuk. Kinderen moeten dat weten en op elkaar leren letten en vragen: "Vind jij het nog leuk zo?" Zo met elkaar omgaan in het dagelijks leven is de basis voor een gezonde seksualiteit. Broers die hun zus misbruiken zeggen vaak achteraf: "Ze zei er niks van, ik dacht dat ze het ook leuk vond." Zus zei misschien niks, omdat ze niet wist hoe ze dat moest aanpakken, omdat ze niet durfde, of omdat ze geen onderscheid kon maken tussen wat wel prettig was (de aandacht) en wat niet meer (het misbruik). Ze verzon vaak allerlei manieren om zo min mogelijk 'last' te hebben van het gebeuren. Broer had heus wel kunnen merken dat ze niet mee deed, als bij hem de juiste gevoeligheid was ontwikkeld.
Zij had niet geleerd zich te weren en hij had niet geleerd haar als meer dan gebruiksvoorwerp te zien. Zoiets leer je alleen in een open sfeer, waar kinderen aangemoedigd worden hun eigen grenzen te ontdekken en aan te geven en naar elkaar te luisteren. Absolute gehoorzaamheid maakt nietweerbare kinderen. Moet je lieve meisje werkelijk tante kussen als ze dat niet wil? Leren we haar dat het niet lief is als ze tante niet lekker vindt ruiken? Het zou in ieder geval iets zijn om achteraf eens over te praten. De verleiding bestaat om ons eerder af te vragen: "zullen ze mijn kind wel lief en aardig vinden?" eerder dan: "wordt mijn kind nu iets opgedrongen wat ze niet prettig vindt?"
Misbruik in plaats van zorg
Seksueel misbruik en incest komen voor in alle lagen van de bevolking, geschoolde en ongeschoolde mensen, kerkmensen en niet kerkmensen. Incest is een vorm van seksueel misbruik waarbij de seksuele relatie binnen de bloedlijn plaats vindt. Seksueel misbruik kan al beginnen bij insinuerende opmerkingen en kijken op een bepaalde manier. Of iets seksueel misbruik, seksuele intimidatie, ongewenste seksuele intimiteit O.i.d. genoemd wordt, hangt namelijk af van de beleving van degene die het ondergaat. Daders kunnen zich niet verplaatsen in hun slachtoffer. Daarom is incest ook zo verschrikkelijk. De vader die het kind zou moeten beschermen, gebruikt het. Het gezin dat een veilige plaats moet zijn, wordt heel onveilig. Onder vaders die hun kinderen mee opvoeden en verzorgen, zal incest dan ook veel minder voor komen. Wie zich kan verplaatsen in de ander kan het niet doen. Soms neemt het slachtoffer het de moeder nog meer kwalijk dan de vader dat hij haar misbruikte. Moeder had het moeten merken, daar zijn moeders voor, zij had haar moeten beschermen.
Van de vier misbruikte kinderen, is er één een jongen. Jongens en mannen komen er nog minder makkelijk dan meisjes en vrouwen mee voor de dag, omdat hun eigen seksuele identiteit vaak verward geraakt is. Zijn ze misschien homofiel? Waarom hebben ze hun mannetje niet gestaan en het zo ver laten komen? Ze schamen zich. Het past niet in het beeld dat ze hebben van een 'stoere, sterke, weerbare man'. Meisjes schamen zich ook, maar die voelen zich nog meer schuldig. Ze hebben iets vreselijks laten gebeuren en ze hebben niks gedaan. "Je hebt het hoe dan ook laten merken", zeggen de therapeuten. "Hij had kunnen weten dat je het niet fijn vond anders was je er nu niet zo aan toe." Dat moeten ze horen, want anders gaan ze het weer ontkennen en wegdrukken. Zolang dat gebeurt blijven de gevolgen de slachtoffers verlammen.
Leven met incest
Gevolg van incest is vooral het gevoel niks waard te zijn en een afkeer van het eigen lichaam. Soms zo groot dat het tot zelfverwonding en zelfmoord kan leiden. Niet ieder uit dat op dezelfde manier. Sommige meisjes worden heel angstig en schuw, andere juist heel uitdagend en brutaal. Ze storten zich in allerlei relaties. Er valt immers niks te verliezen. Kinderen die veel hebben gefantaseerd op akelige momenten kunnen verward raken in allerlei stemmen. Het hielp ze om als een vogeltje weg te vliegen als ze misbruikt werden, nu is de fantasie een gevangenis van allerlei personen waaruit ze zijn gaan bestaan en waarin ze geen eenheid kunnen brengen. De meeste slachtoffers blijven slachtoffer. Soms kiezen ze er zelfs voor. Afschuiven van verantwoordelijkheid voelt veilig.
Kun je leren leven met zo'n verleden? Het moet allereerst een plek krijgen. Het moet uitgesproken zijn bij iemand die het gelooft, zodat het slachtoffer beseft: ik ben niet gek, dit was niet normaal. Moet het ook uitgesproken zijn tegen de dader? Ria aarzelt. Er zijn therapeuten die er op staan. Zij denkt dat je juist bij incestslachtoffers heel voorzichtig moet zijn met dwang. Geef ze een paar jaar meer de tijd, maar laat ze uit die slachtofferrol kruipen en zelf beslissen wat ze wel en niet doen. Ze moeten zich afvragen: Hoe kan ik dit een plek geven? Zijn er dingen waar ik niet doorheen kom? Wat wil ik dat er nu gebeurt? Help ze bij het (h)erkennen van hun grenzen. Toon respect en acceptatie: je mag er zijn zoals je bent. Het woord dader wordt trouwens steeds meer vervangen door het woord pleger. Dader is oordelend, terwijl veel plegers ook zelf slachtoffer zijn. Zij zitten ook gevangen in hun eigen gedrag. Het kan helpen als het slachtoffer de goede en slechte kanten van vader of broer leert scheiden. Niet alles was slecht, maar dat ene, dat was absoluut echt slecht, daar kun je geen respect voor hebben. Is er iets waar je wel liefde en respect voor op kunt brengen?
Geen snelle oplossingen
Wat moeten we met dit verhaal in onze gemeenten? We zijn een vrij kleine kerkengroep met erg veel familiebanden.
Wat een ellendig dilemma als slachtoffer en pleger in de zelfde kerk zitten. Het zou niet goed zijn snelle oplossingen te zoeken. Als de feiten duidelijk zijn zal de pleger misschien zeggen: "Het spijt me", waarop het slachtoffer aangemoedigd wordt ook maar te vergeven. Zegt de pleger dit echter niet wat al te gemakkelijk? Heeft hij zich werkelijk ingeleefd in zijn slachtoffer? Dat "zich niet kunnen inleven" was immers zijn probleem, anders was het zo ver nooit gekomen. Het probleem van het slachtoffer is dat ze zich schuldig voelt. Ze zal geneigd zijn te snel te zeggen dat ze vergeeft, maar daardoor de last van de ellende eindeloos meezeulen. We weten nog maar heel weinig over waar slachtoffers echt mee geholpen zijn, dus laten we niet met makkelijke oplossingen komen. Misschien moeten we eens een gedenkteken neerzetten voor deze mensen. Een zichtbare erkenning voor het hen aangedane leed. En de plegers? Degenen die langdurig misbruik gemaakt hebben van een ander zijn heel moeilijk te veranderen. Ze moeten absoluut geholpen worden om niet in herhaling te vallen. Onder andere door de kat niet op het spek te binden. Een ander geval is het als iemand door alcoholgebruik of zo iets eenmalig een grens over gaat. Zo iemand zoekt ook meestal hulp en is gemotiveerd zoiets te voorkomen.
Een lastig gemeentelid
De sympathie moet in de eerste plaats bij het slachtoffer liggen. Die heeft al zo lang ellende in haar eentje moeten dragen. Ze kan een lastig gemeentelid zijn. Hoe heeft ze in haar jonge leven God leren kennen? Er zijn vaders die God erbij haalden om hun wil door te zetten. Waarom hielp God het kind niet als ze Hem smeekte iets te doen?
Waar was moeder, waarom merkte de meester er niks van? Bij incest is vertrouwen geschonden, terwijl vertrouwen een basis is voor geloof. Wie moeten ze nog vertrouwen? Zichzelf vertrouwen ze ook niet. "Hou me vast, laat me los." Alle twee tegelijk. Wat moet je daar mee? Voorzichtig en liefdevol vasthouden, denkt Ria, en steeds vragen: "Is het zo goed, kom je hier verder mee?" Jezus kan dat, mensen aankijken door hun schuld en schaamte heen, zodat ze ineens gaan zien wie ze zijn.