Een rugzak voor het leven
1997-06-13
Al is het misschien geen literatuur van de bovenste plank, De Rugzak van Joke Verweerd is wel een prachtige, echt christelijke roman op een veel hoger niveau dan veel boeken die dat predikaat meekrijgen.- Jaargang 41
- nummer 12
Het boek snijdt in een boeiend verhaal problemen aan die eigentijds en maar al te herkenbaar zijn: Het geeft een beeld van een mislukt huwelijke en een worsteling met God die dit alles heeft laten gebeuren.
Trekt God Zich wel iets van mijn ellende aan? Waarom luistert Hij niet als ik Hem vraag mijn huwelijk te redden? Welke rol speelt mijn eigen schuldig-zijn daarin mee?
Joggen als uitweg
Jiska Uitenbogert is nadat haar man Wiebe bij een auto-ongeluk omgekomen is de stad en alles wat met haar mislukte huwelijk te maken heeft, ontvlucht Ze heeft een baan aangenomen aan een dorpsbasisschool waar ze kleuters les geeft. Ze voelt zich schuldig aan de dood van Wiebe. Ze schermt zich af tegen alles wat aan haar vroegere leven herinnert, ze ontloopt het heel letterlijk door te gaan joggen als het haar te veel wordt en om te protesteren tegen haar angstgevoel.
Daarnaast vindt ze een uitweg in het vouwen van kunstige origama-figuren.
Er komt een barst in haar zorgvuldig opgebouwde nieuwe leven door de komst van een stagiaire, Femke Buurmans, die nog bij haar vader Lieven woont en samen met hem haar eigen last te dragen heeft in een gevecht om het leven van haar moeder. Die ligt al maanden in coma in het ziekenhuis en teert langzaam aan weg. Femke en haar vader blijken ook bij het ongeluk van Wiebe betrokken te zijn. De lezer heeft dat met Jiska al vrij snel door, Femke en Lieven komen dat pas aan het eind van het boek te weten op een heel originele manier overigens.
Negatief beeld
De komst van Femke brengt een reeks gebeurtenissen op gang die Jiska dwingen toch haar verleden onder ogen te zien en zo te gaan te verwerken. De dood en de begrafenis van Jet, Femkes moeder roepen de herinnering op aan de dood en begrafenis van Wiebe. Ook de relatie van haar tegenwoordige hoofd Otto en zijn vrouw en de ontluikende liefde van Femke voor een collega confronteren haar met haar eigen huwelijk.
Het levert het negatieve beeld op van haar falen ten opzichte van Wiebe en van zichzelf. Hij was een autoritaire figuur die zijn vrouw ingepast had in zijn leven dat hij zelf geheel uitstippelde; ze kreeg ruimte voor zover het paste in zijn plaatje.
Zelfs in haar werk was dat zo, want ze gaf les op de school waar Wiebe directeur was. Door onvoldoende tegenspel is ze overigens mede schuldig aan zijn scheefgroei.
Maar er moet heel wat gebeuren voor ze dat inziet.
Gevecht met God
De verwerking van haar verleden is tegelijkertijd een gevecht met God. Hij heeft voor haar afgedaan. Bidden kan ze na het ongeluk niet meer; hooguit schreeuwen van onmacht tegen het onbegrijpelijke spel van het lot, "waarin Iemand de pionnen heeft verzet".
Als God zo was, als ze Hem had leren kennen, was dit alles niet gebeurd. "Het was of Hij om haar gelachen had, toen ze Hem vertrouwde."
Ze had tegen de klippen op gebeden of Hij haar tekort wilde opheffen. Tevergeefs, Hij was ver en onbenaderbaar gebleken. Steeds was ze vredestichter geweest in haar huwelijk. Ze had God toegeschreeuwd: "Waar was U nu? U had toch een belofte voor vredestichters?"
Er was geen antwoord gekomen; God had zich teruggetrokken.
Wat zit er in die rugzak?
Lieven heeft zijn eigen strijd te voeren.
Zonder zijn vrouw heeft het leven voor hem geen zin; hij moet met haar kunnen delen. Machteloos moet hij toezien hoe zijn vrouw wegteert. Om toch iets van haar vast te houden koopt hij een boerderij in het dorp waar Femke stage loopt. Als kind heeft Jet daar gewoond en genoten. Ze was een buitenmens.
Is het toeval dat ze juist daar terecht komen?
De gave liefde tussen Femke en Erik Visser zorgt voor evenwicht in de roman Jiska zegt er later van: "Mooi als twee mensen het beste uit elkaar weten te halen. Zo moet God het bedoeld hebben."
Voor de ouderavond van de school schrijven Erik en Femke samen een musical: Wat zit er in die rugzak? Over de bagage die je winnen en verliezen moet op je reis door de wereld. Jiska ziet de rugzak meteen als symbool voor alles wat je meesleept in je leven.
Haar rugzak is zo vol dat hij bijna niet te tillen is.
Het stuk is "voor kinderen een spel, voor ouderen een spiegel".
Duidelijkheid
Het verhaal zit goed in elkaar.
Bepaalde dingen voel je aankomen, ze zijn voorspelbaar, maar de schrijfster doseert de gegevens goed, je blijft nieuwsgierig naar de ontknoping, die overigens alleen maar gesuggereerd wordt: Hij valt voorbij het eind van de roman. Maar dan is er voor Jiska wel duidelijkheid gekomen.
Het is uitgerekend Otto, haar tegenwoordige directeur, aan wie ze een geweldige hekel heeft, omdat hij net zo is als Wiebe, die haar zonder dat hij het weet, op het goede spoor zet door het bijbelgedeelte dat hij leest aan het begin van de ouderavond en een zinsnede uit zijn gebed.
En het is Femke die Jiska op een hardhandige manier duidelijk maakt hoe het met haar schuld zit en hoe ze daar mee om moet gaan. "Wat denk jij raar van God. Je koestert je schuld.
Denk maar niet dat ik je zielig vind.
God zit niet op aflossing te wachten, maar op een bekentenis. Dan kan Hij daar vergeving tegenover zetten."
Dus toch een christelijke bekeringsroman?
Geen goedkope in elk geval.
Meer dan een begin is er niet. Jiska kan weer bidden en ze herkent in haar situatie iets van Gods leiding.
Knappe opbouw
De roman leest vlot, de schrijfster heeft een groot inlevingsvermogen en weet daardoor zowel situaties als personen levensecht neer te zetten. Ook de opbouw is knap: alle verhaalgegevens spelen een rol in het geheel.
Denk aan de musical waarvan de inhoud naadloos aansluit op het hoofdthema van het boek, de problemen van de hoofdpersonen. De verschillende aspecten van het joggen en het origama zijn volledig in het verhaal geïntegreerd.
Zwakke punten
Jammer is het daarom dat het boek ook uitgesproken zwakke kanten heeft: de schrijfster glijdt soms af naar het niveau van de streekroman als ze in haar beschrijvingen veel te veel details geeft. Ik denk met name aan bijzonderheden van het 'kleuterbedrijf', maar het komt vaker voor. Ook met het karakter van Wiebe heb ik moeite: hij komt wel erg negatief uit de verf; de enige nuancering die aangebracht wordt, is dat hij voor zijn werk goed is, maar dat kun je van een robot ook zeggen. En misschien is Femke te mooi getekend. Naast Jiska maakt zij in elk geval de meeste indruk. Ze is een sterke persoonlijkheid: eerlijk, kritisch, ze zegt wat ze denkt en sluit geen compromissen uit gemakzucht.
Ze heeft een geweldig positieve invloed op haar omgeving, haar vader en Jiska.
En is wel erg wijs voor haar leeftijd: "Niet zeggen dat je ongelukkig bent, is je geluk liègen". Erik moet haar officieel vragen, want ze wil weten wat hij géven en wat hij hèbben wil. Jammer vind ik ook dat het perspectief bij verschillende personen ligt, dat wil zeggen, dat je verschillende verhaalfiguren van binnen uit kent. In dat opzicht was Joke Verweerds eerste roman De wintertuin(1)sterker.
Wie vindt dat de ontmoeting tussen Jiska en Femke te toevallig is, wordt door de schrijfster teruggefloten: Binnen het kader van het boek kan dit alleen maar de leiding van God zijn.
Spiegel
Geen literatuur van de bovenste plank, schreef ik aan het begin, maar wel een christelijke roman met heel sterke kanten, die het lezen meer dan waard is. Die de lezer een spiegel voor houdt, kernachtig verwoord in het musical refrein:
"Draag niet teveel, til niet te licht, je bent in wankel evenwicht."
n.a. v. Joke Verweerd, De rugzak.
Boekencentrum, Zoetermeer, 1997.
Prijs f 27,50
Noot:
1 Verfilmd en door de EO-televisie uitgezonden.
| Joke Verweerd-Speksnijder (* 1954) woont in Woubrugge en debuteerde in 1983 met Immanuël, een bundel gedichten. Ze publiceerde sindsdien diverse dicht- en verhalenbundels, een kinderboek en de romans De wintertuin (1995) en De rugzak (1997). Van beide romans verscheen al een derde druk. De verfilming van De wintertuin, waarvoor ze zelf het scenario schreef, heeft in 1996 een internationale prijs gewonnen. Momenteel werkt ze aan films voor de EO en aan een grote dramaserie onder begeleiding van ID-tv. |