Boeken rondom de oorlog
1995-06-02
Het laatste halfjaar is er een geweldige hoeveelheid boeken over de Tweede Wereldoorlog verschenen.- Jaargang 39
- nummer 11
Daarvan is een klein aantal op mijn tafel terecht gekomen en enkele daarvan breng ik nu onder uw aandacht.
De achterkant van het hakenkruis
Een van de merkwaardigste boeken die ik ben tegengekomen, is 'De achterkant van het hakenkruis'. De ondertitel luidt: 'Eigenaardigheden uit de dossiers van het Derde Rijk', en daarmee is goed aangegeven wat de inhoud van dit boek is. Het is een verzameling citaten uit allerlei brieven, rapporten, telegrammen en verslagen vanaf het begin van de jaren dertig tot april 1945. Er zijn twee hoofdafdelingen: De zeer grote Führer, en: Zijn kleine Führertjes. De eerste afdeling is nog onderverdeeld in:
a. 'Mijn innig geliefde Führer!' en
b. De Führer wenst, beveelt, beslist, bedoelt en verbiedt.
Bij het lezen van de afdeling 1a heb ik vaak gedacht: 'Wat een slijmjurken!' Je houdt het toch haast niet voor mogelijk dat mensen met een behoorlijk verstand en een verantwoordelijke positie één persoon zo in de hoogte steken en bewieroken. Maar ook zijn er brieven van eenvoudige mensen die getuigen van een eerlijke en oprechte dankbaarheid omdat Duitsland zón groot man als Adolf Hitier tot leider heeft gekregen. Wat zijn die mensen bedrogen!
Er zijn idealisten geweest die meenden een Duitse heilstaat te kunnen stichten, ook fanatici die tot in de dood hun 'Führer' trouw bleven, maar ontelbaar zijn degenen die allereerst op eigen voordeel uit waren.
Uit het voorwoord neem ik over: "Geschiedenis, op het moment dat ze geschiedt, is eigenlijk triviaal. Het leven is maar zelden heroïsch, meestal is het banaal. De hier gebundelde vondsten uit de dossiers bieden inzicht in het scenario van die trivialiteit: hier verneemt men uit de mond des volks evenzeer de verblinding en de verheerlijking van de 'innig geliefde Führer' in alle denkbare variaties, als de zelfverheffing en het verraad van medemensen, de overmatige ijver en domheid. In alle politieke rangen gaat het om ruzie en machtsstrijd; aan het licht komen grootheidswaan en kleinburgerlijkheid, bedrog en hebzucht.
Uit sommige teksten spreekt echter nog iets anders, iets wat men niet had vermoed: echte vriendschap bij voorbeeld, dankbaarheid, trouw, en een strenge opvatting van het begrip 'eer'..."
Het is een leerzaam boek; ik heb het met grote interesse gelezen en ik kan het van harte aanbevelen aan iedereen die belangstelling heeft voor geschiedenis en speciaal voor de mensen die daarin een rol hebben gespeeld.
Uitgever: Ambo, Baarn. Omvang 327 blz. Prijs f 49,50
Nooit heb ik wat ons werd ontnomen, zo bitter, bitter liefgehad
Een bundel verzetspoëzie en geuzenliederen uit de jaren 1933-1945, bijeengebracht en ingeleid door C.J. Aarts en M.C. van Etten. De samenstellers hebben een goed stuk werk geleverd; veel gedichten zijn nu weer gemakkelijk te vinden en daar mogen we dankbaar voor zijn. Of het allemaal echt 'literatuur' is? Die vraag was in de oorlog helemaal niet van belang! Uit de inleiding bij deze bloemlezing citeer ik de laatste zin: "De Nederlandse verzetspoëzie is van een hogere dan louter literaire waarde". En zo is het!
Omvang: 208 blz. Uitgever: Ooievaar Pocket House, Amsterdam; Prijs f 10,-
Die dag in mei vergeet ik niet
Een bloemlezing gedichten rondom de bevrijding, samengesteld door Hans Warren. Ook van deze gedichten kan gezegd worden dat de literaire kwaliteit niet het belangrijkste is, of, om het met de woorden van Hans Warren te zeggen: een aantal gedichten over bezetting en bevrijding is eerder belangwekkend dan goed. Het is een gevarieerde bloemlezing en ik denk dat u niet gauw spijt zult hebben, als u die aanschaft.
Uitgever: Ooievaar Pockethouse, Amsterdam; omvang 182 blz. Prijs: f 10,-
Als slachtoffers daders worden
Na de oorlog zijn in Nederland 39 mensen wegens hun oorlogsverleden gefusilleerd. Onder hen was één vrouw. Over haar gaat dit boek dat als ondertitel heeft: 'De zaak van de Joodse verraadster Ans van Dijk'. De schrijver is Koos Groen die al eerder boeken over de Tweede Wereldoorlog publiceerde. Hij heeft zich, zoals hij schrijft, voor vrijwel honderd procent gebaseerd op documenten. Vermoedelijk is dat de verklaring voor het feit dat het boek niet bepaald in een meeslepende stijl is geschreven.
Ans van Dijk was Jodin en zij heeft heel veel andere Joden, zelfs haar eigen familieleden aan de Duitsers verraden. Wat heeft haar daartoe gedreven?
Ik heb de indruk dat het een mengeling van oorzaken is geweest: angst zelf gedeporteerd te worden, hebzucht (elke aangebrachte Jood leverde geldelijke beloning op), maar ook waren er gevoelens van macht en van wraak. De schrijver is er niet in geslaagd ons een duidelijk beeld te geven van wat haar gedreven heeft, maar misschien is dat ook te veel gevraagd. Tegelijk moet ik zeggen dat het voor een deel dááraan ligt dat het boek me wat teleurstelt. Wel kunnen we eruit leren hoe vloeiend de overgang is van goed naar kwaad. En opnieuw bedenk ik hoe waar het is wat onze Catechismus zegt: Geneigd tot alle kwaad!
Uitgever: Ambo, Baarn. Omvang 292 blz. Prijs: f 39,90