Als tolerantie geen deugd is
1995-08-11
Nederland wordt steeds meer een pluriforme samenleving. Hoe moet met die (religieuze) verscheidenheid worden omgegaan? Het toverwoord is 'tolerantie'. In zijn boek When Tolerance is no Virtue (1993) zegt de Amerikaanse hoogleraar S.D. Gaede daarover in grote lijnen het volgende.- Jaargang 39
- nummer 16
Verwarring
De westerse cultuur is in verwarring, aldus Gaede. Iedereen heeft de mond vol van tolerantie. Over de betekenis daarvan bestaat echter geen overeenstemming. Als gevolg daarvan wordt verdraagzaamheid al gauw onverschilligheid: men mag niets doen of zeggen wat door anderen als kwetsend zou kunnen worden ervaren.
Christenen kunnen deze verwarring volgens Gaede niet negeren. Het moet ons een zorg zijn dat het zicht op waarheid en gerechtigheid steeds meer verloren gaat. 'Hij heeft u bekend gemaakt, 0 mens, wat goed is en wat de Here van u vraagt: niet anders dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God', zegt de profeet Micha (6:8). Maar wat betekent het voor christenen om waarheid en gerechtigheid na te jagen in een samenleving die in steeds grotere verwarring is over beide? In de antwoorden hierop lijken de wegen uiteen te gaan. Nergens komt die scheiding scherper naar voren dan in onze houding ten opzichte van het heersende denken over verscheidenheid in entolerantie van overtuigingen, dat voor sommigen grote beloften inhoudt, maar voor anderen een gruwel is.
Tolerantie als deugd
Tolerantie is in de westerse samenleving tot hoogste waarde verheven, constateert Gaede. Overtuigd dat waarheid niet bestaat, hebben we van verscheidenheid in en tolerantie jegens overtuigingen een deugd gemaakt. Intolerant is het ergste wat je kunt zijn. De leidende gedachte is, dat je je eigen overtuiging moet verzwijgen wanneer je daarmee anderen zou kunnen kwetsen. Het probleem is, dat dit leidt tot 'privatisering' van het geloof - het geloof heeft geen betekenis voor de samenleving - en tot 'relativering' ervan - het christelijk geloof is niet meer dan één van de vele geloven. Daardoor wordt de geloofwaardigheid van elke orthodox-christelijke overtuiging ondermijnd, maar wordt ook het streven naar een 'goede' samenleving en naar gerechtigheid zinloos.
Samenleving
In onze samenleving wordt het steeds normaler gevonden om je geloofsovertuiging voor jezelf te houden. Christenen kunnen hun overtuiging echter niet verzwijgen, zegt Gaede. Woord en daad zijn niet te scheiden. Weten wie Christus is, is leven als Christus. Christenen zijn geen relativisten en we hebben geen enkele reden om ons daarvoor te verontschuldigen. We geloven in de waarheid en - voeg ik eraan toe - het zou onbarmhartig zijn daarover te zwijgen. Met Gaede zullen we daarom mensen omarmen, maar niet hun geloof. Het geloof in waarheid en gerechtigheid kan zich alleen ontplooien wanneer in de samenleving is voldaan aan bepaalde voorwaarden. Christenen zoeken daarom de vrijheid, niet om de vrijheid zelf, maar om de waarheid van het evangelie. Voor die waarheid is geen plaats in een samenleving waarin gelovigen worden onderdrukt, maar ook niet in een samenleving waarin het christelijk geloof getolereerd wordt als privé-overtuiging van een groep mensen. In het eerste geval wordtde waarheid door dwang onderdrukt, in het tweede geval door relativisme.
Daarom verlieten de Pilgrim Fathers niet alleen Engeland waar ze werden vervolgd, maar ook Holland waar ze wel vrijheid genoteg, maar geen klimaat vonden waarin hun geloof zich kon ontplooien. In de moderne samenleving zijn volgens Gaede daarom gemeenschappen nodig als kerk en gezin, als dragers van een gezamenlijke overtuiging. Een overtuiging die het waard is om te behouden en door te geven. Juist hier wringt vandaag de schoen. Door de nadruk op individualisering, mobiliteit en prestatie worden gemeenschapsbanden verzwakt en worden relaties vrijblijvender. Naast erkenning van individuele rechten moeten we daarom ook investeren in de rechten en verantwoordelijkheden van gemeenschappen als kerk, gezin en school.
Christenen voor de waarheid
Tolerantie is volgens Gaede geen deugd, maar een middel, een cruciaal element in onze samenleving ten behoeve van het behoud en de beleving van de waarheid. Tolerantie is niet iets om juichend over te doen, maar een noodzaak in een in zonde gevallen wereld. Juichen doen we over de waarheid.