Joodse grafschriften
1995-08-25
Als mijn vrouwen ik op reis zijn, bezoeken we vaak een kerkhof. Het ene kerkhof is anders dan het andere.- Jaargang 39
- nummer 17
Als je in dit opzicht Groningen en Limburg met elkaar vergelijkt, is dat al gauw duidelijk. In het buitenland is dit ook zo. Daar heb je kerkhoven met allerlei huisjes en kapelletjes. Joodse kerkhoven zijn over het algemeen sober. Jammer is, dat velen de opschriften niet kunnen lezen. In Zaltbommel zijn vier joodse kerkhoven.
Het oudste kerkhof werd in gebruik genomen in 1748. Er is nog slechts een flinke grafheuvel van over en er zijn bij onderzoek geen graftekens gevonden. In een stadsresolutie van 23 mei 1748 wordt gezegd, dat een terrein bij het toenmalige Nieuwe Weeshuis werd aangewezen
"om hetselven voor een kerkhof van haere natie te houwden ende aldaer haer dooden te mogen begraven, permitterende dien voors. hoek van de Wal met een muur te moogen afschieten, des sullen den voorn.
Jooden voor ieder doot lichaem dat aldaer begraven word, aen het nieuwe Weeshuijs moeten betaelen eenen gulden vijf stuijvers, sullende alvorens te begraven moeten kennisse geven aen den Administrerenden provisioir van het Nieuwe Weewhuijs, ten eijndende penningen van tijd tot tijd promptelijk kannen worden ontfangen."
In 1786 werd een tweede kerkhof in gebruik genomen. De toegangspoort met een gedenksteen is nog aanwezig.
Op dit kerkhof staan verschillende grafstenen. In 1994 is er een boek verschenen, waarin vertalingen zijn opgenomen van de opschriften. Een aantal mensen heeft daar jaren aangewerkt en het resultaat mag er zijn. De vertaalde opschriften hebben niet alleen betrekking op de graftekens van dit tweede kerkhof, maar ook op de later in gebruik genomen twee kerkhoven. De opschriften laten ons iets zien van het geloofsleven van de joden. Het lijkt me nuttig een aantal van deze opschriften hier over te nemen. Een aantal onderbrekingstekens laat ik weg.
a. Een flinke en oprechte vrouw, die handelde als Abigail wat haar inzicht betreft, want goed handelde zij, bescheiden was zij als Debora, haar werken waren haar kracht, want van binnen was zij zo eerwaardig als een prinses, zij was de wijze vrouw, haar ziel ging omhoog naar haar verblijf boven, al haar dagen ging zij op de rechte weg, de geboden van de Eeuwige bewaarde zij... (volgt naam).
b. Hier verpoost aangenaam een betrouwbaar man, parnas en manhieg, zijn huis stond wijd open en zijn tafel was voor ieder gedekt; een ordelijke slaap slaapt uw lichaam in Gan Eden; moge zich ver(..)heugen? uw ziel.
...(naam)... Moge gij rusten en opstaan tot uw lot aan het einde der dagen. En zijn ziel zij gebonden in de bundel des levens.
Na 1810 was er een nieuwe joodse begraafplaats nodig, omdat niet meer binnen de wallen van de stad mocht worden begraven. Toch duurde het nog 20 jaren, voordat de derde joodse begraafplaats in gebruik werd genomen.
Het was eigenlijk een deel van de algemene begraafplaats, hetgeen in de loop der jaren nogal wat conflicten tot gevolg had. Hier volgen enkele opschriften:
c. Grafmonument van een geliefd en geacht man, de geachte hr Meier (voornaam - v. w.) zoon van de geachte heer Mozes van Driel Z.I. en de naam van zijn moeder was Fraadke; die naar zijn eeuwige wereld ging... Niet deze steen vertelt uw lof, op straat en op pleinen juicht uw liefdadigheid (vgl. Spreuken 1:20) geliefde man, wat deert u het graf naar omhoog bent u gegaan naar het veld van vrede en rust.
d. Een getuigenis is deze heuvel en een getuige is deze grafsteen (Gen. 31 : 52) een rechtschapen en oprecht man, godvrezend met een rechtschapen levenswandel en liefdadigheid bedrijvend, vredelievend en vrede nastrevend een sieraad van zijn familie en zijn gemeente die Tora versterkte en een hulp was voor de armen...
Blijkens de rest van het opschrift werd de betrokkene met veel eer begraven, terwijl er een grote lijkrede werd gehouden, waarbij werd verwezen naar Gen. 50 : 10.
d. En Esther werd bij de Koning gebracht (Esther 2: 16). Een degelijke huisvrouw (Spreuken 31 :10), een lieflijke kroon (Jes. 28 : 5) het dierbaar bezit van haar kinderen; goed was zij voor de armen rechtschapen, rein, een sieraad voor die haar kenden hoogmoed was gehaat in haar ogen, de geachte mevrouw...
e. En de geest keert terug naar God die hem gegeven heeft (Pred. 12: 7). Een man oud en verzadigd van dagen, die leidde zijn zonen in voorspoed, de heer...hij overleed bij het uitgaan van de Heilige Sjabbat...
De volgende keer verder.