Joodse grafschriften (2)
1995-09-08
Hieronder volgen nog enkele grafschriften op stenen van de derde joodse begraafplaats in Zaltbommel.- Jaargang 39
- nummer 18
f. En Hij sprak: Mozes, Mozes; en hij sprak: Hier ben ik (Ex. 3:4). Hier rust de jongeman Mozes, zoon van Ascher Hijmans en zijn moeder heette Lea die naar de eeuwigheid ging ...
g. Deze steen waarmee de bouwIieden bouwden is tot een hoeksteen geworden (Ps. 118:22) vanwege de wijsheid van vrouwen is deze opgesteld, wat wonderbaarlijk is in haar Iieder ogen, meldt deze aan een volgende generatie, en deze zij een zeker bewijs hoe zij liefdadigheid bedreef en hoe zij haar tafel gereed maakte (Spr. 9:2) deze vrouw ...
h. Mijn ziel zal in voorspoed vertoeven (Psalm 25:13) een rechtschapen en oprecht mens hij overleed met een goede naam .
i. En het geschiedde in de morgen dat hij Lea nam (Gen. 29:23-25). Waarom zouden wij om haar wenen terwijl bij haar Schepper haar plaats is? Prijs haar werken in de poorten (Spr. 31:31) Mevrouw Lea, dochter van de heer Juda Ha Levi ...
j. Breidt toch uw vleugel uit over uw dienstmaagd (Ruth 3:9) de dierbare vrouw, het sieraad van haar kinderen, een flinke vrouw ...
k. Toen zij nog een jonge loot was, werd zij afgeplukt (naar Job 8: 12) een bescheiden ongehuwde vrouw, teder van jaren, haar vader en moeder waren haar oogappel, haar wil was slechts hen te achten en te eren ...
I. Hij haalde haar ziel naar boven, voordat Hij de roep over haar wegnam ... Onder deze steen ligt een weldoenster van de gemeente ... zij ging naar de hof van Eden op de leeftijd van de wijzen van jaren ...
Het opmerkelijke bij al deze grafschriften is, dat vooral gewezen wordt op het goede leven, dat de overledenen geleid hebben, terwijl voorts vaak wordt verwezen naar personen in de bijbel, wier namen de overledenen droegen.
Verder dragen vrijwel alle begraven personen typische joodse namen: Levi, Hartog, Godschalk, Wolf, Beer, Hofstede, Van Straten, Hijmans, Salomons, Polak, Van Dijk, Van Blijdestein enz. Uit andere stukken is gebleken, dat de joodse families in Zaltbommel veel familieleden hadden wonen in bv. Amsterdam. In 1901 ging een oude wens van de joodse gemeenschap in vervulling. Er kon een stuk grond aan één van de singels worden gekocht - dit gebeurde al in 1891 - en ingericht als begraafplaats. In 1902 vond de laatste begrafenis plaats op het derde joodse kerkhof, terwijl in hetzelfde jaar de eerste begrafenis was op het vierde en laatste joodse kerkhof. Opmerkelijk is, dat de grafschriften korter werden in de loop van de tijd.
De verwijzingen naar bijbel gedeelten verdwenen op de duur zelfs helemaal, hetgeen ongetwijfeld verband houdt met de mindere godsdienstigheid van de joden. De bijbelkennis verminderde en de wil om hiernaar te verwijzen eveneens. Na de Tweede Wereldoorlog vonden er nog slechts enkele joodse begrafenissen plaats. De tijdens de oorlog weggevoerde joden vonden op enkelen na de dood in Auschwitz en Sobibor. Tenslotte volgen hier nog enkele teksten:
m. En Mozes klom op tot God (Ex. 19:3). Een oud, geacht en eerbiedwaardig man Mozes, de zoon van Juda van B1ijdestijn en de naam van zijn moeder was Debora. Hij ging omhoog ...
n. Een blijde moeder van kinderen (Ps. 113:9). Een liefdevolle vrouw, haar kinderen prijzen in de poorten haar daden ...
o. Daarom, omdat Abraham naar mijn stem heeft geluisterd (Gen. 26:5). Een vroom man, de hemel vrezend goed en rechtschapen in al zijn principes, zijn hand opende hij voor de behoeftigen een krachtige steun voor zijn zusters en zijn gemeente ...
p. En uw gerechtigheid zal voor u uitgaan (Jes. 58:8). Een volmaakte en rechtschapen man, ...Hij hield van Tora, eredienst en vrome werken.
Op de steen van Alexander Hes, die overleed in 1936, werd door de enige zoon die de oorlog overleefde, vermeid: Ter nagedachtenis aan mijn moeder Ester Hes-van Leeuwen, geboren 1 october 1868, gedeporteerd 16 nov. 1942. Als je de grafschriften leest valt het op, dat voor het grootste deel gesproken wordt over de mens en niet over God. Diens genade, die toch ook in het Oude Testament naar voren komt, is voor veel joden blijkbaar een gesloten boek gebleven. En dan kan het haast niet anders dan dat men het gaat zoeken in het goede leven van de mens.