In onstabiel Zaïre kan een geweerschot op van alles duiden
1994-02-25
In Zaïre is de rust nog lang niet weergekeerd.- Jaargang 38
- nummer 4
In verschillende gebieden wordt niet (meer) gevochten, maar er heerst nog wel een sterke onderhuidse spanning. De overheid laat het daar op allerlei manieren afweten. Gevolg daarvan een gierende inflatie en een huizenhoge werkloosheid. Opvallend is dat de protestantse kerken in Zaïre er alles aan proberen te doen om de nood te ledigen.
Dit meldt Caspar Waalewijn na een bezoek van drie weken aan Zaïre.
Waalewijn is secretaris overzees personeel van TEAR fund en lid van de Nederlands Gereformeerde Kerk te Ede. Hij bezocht Zaïre in het kader van zijn werk.
In Zaïre is president Mobutu al meer dan dertig jaar aan de macht. Hij plundert de staatskas ten behoeve van zijn particuliere bankrekeningen in het buitenland. Kritiek vanuit het westen bracht Mobutu er begin jaren negentig toe in Zaïre een soort democratiseringsproces in te voeren. Het land kent nu een tweede president, maar die heeft bijna geen macht. En onder de schijn van democratie zet de staatsterreur van Mobutu zich keihard voort.
Politici of journalisten die Mobutu en zijn bewind kritiseren belanden in de gevangenis. Daar worden ze, volgens een rapport van Amnesty International dat in januari jl. verscheen, gemarteld.
En soms verdwijnen ze zomaar. In zo'n sfeer kan van alles gebeuren.
Gierende inflatie
Waalewi·jn: "De situatie in Zaïre is heel onstabiel. Er ontbreekt een overheid in de zin dat er weinig overheidsgezag is. Ik ben me een van de eerste dagen naar geschrokken van een knal.
Het bleek dat een soldaat op een vogel schoot. De situatie is echter zo dat zo'n schot van alles kan inhouden. Dat maakt mensen ook waakzaam.
's Nachts hoorde je ook vaak geweerschoten en iedere keer vroeg je je af: wat betekent dit? Het kan de ene keer namelijk om een vogel gaan, maar een andere keer om iets anders. Maar naast het veiligheidsaspect, zijn er ook andere zaken in Zaïre loos. De overheid tunctioneert-nlet meer voor wat betreft het uitbetalen van de salarissen van ambtenaren. Mensen in het onderwijs die normaal de salarissen van de overheid krijgen, ontvangen niets meer. De militairen, die Mobutu moeten ondersteunen, ontvangen wel geld. Toen ik op een luchthaven in Zaïre stond, kwam daar een Zuidafrikaans vliegtuig aan met geld. Er is een omwisseling geweest van oude bankbiljetten en munten naar nieuwé. Er was echter niet genoeg geld gedrukt.
Veel mensen wachten daarom nog op hun geld. In zo'n situatie proberen de mensen van jou als buitenlander zoveel mogelijk buitenlandse valuta los te kloppen".
De TEAR fund-medewerker merkte dat er op dit moment eigenlijk geen onderwijs gegeven werd op de scholen. "Er is al een hele tijd een staking aan de gang. Op een gegeven moment zijn het dan de ouders die de onderwijzers weer aan het werk proberen te krijgen.
Want onderwijs is natuurlijk ontzettend belangrijk.
Als je kinderen en jongeren geen onderwijs geeft, beroof je daarmee je land van een van de belangrijkste hulpbronnen. Een middel om de onderwijzers weer aan de gang te krijgen, is het uitbetalen in natura. Onderwijzers moeten namelijk zelf op het land werken om voor hun gezinnen eten te verbouwen. Als zo'n onderwijzer les gaat geven, moet hij op een of andere manier 'schadeloos' gesteld worden. Kijk, het salaris voor onderwijzend personeel is nooit erg veel geweest, zeker niet als je het aan westerse maatstaven koppelt. Nu is het echter niets meer.
Toen ik bij medewerkers van onze organisatie in Todro was, kwam daar een vliegtuig met geld voor het onderwijzend personeel aan. De mensen werden meteen voor een half jaar uitbetaald.
Maar het geld in Zaïre ontwaardt zo snel, dat tegen de tijd bij het aankomt bij de onderwijzers in Todro is het enorm gedevalueerd. De mensen kregen voor een half jaar werk een halve dollar betaald".
Vluchtelingen
De veiligheidssituatie in Zaïre is niet overal hetzelfde. Ten zuidoosten van het plaatsje Oicha in de buurt van de Ugandese grens is een guerrilabeweging, een soort afscheidingsbeweging, actief. Bewoners van dat gebied zijn weggevlucht. De achttienduizend vluchtelingen zijn opgenomen door de lokale bevolking van Oicha en omgeving.
Die rebellengroep is onlangs aangevallen door 250 'rode baretten' van het Zaïrese leger. Die 'rode baretten' behoren tot een elite-eenheid van Mobutu.
Toen ik zondags in Oicha een kerkdienst bezocht, merkte ik tot mijn stomme verbazing dat de kapitein van die eenheid zijn zegje mocht doen tijdens die kerkdienst. Hij vertelde dat zijn manschappen de rebellen in het gebied verslagen hadden en dat de vluchtelingen weer veilig naar huis konden gaan.
Over de waarde van zo'n bericht werd door de vluchtelingen zelf nogal sceptisch gedaan. Ik merkte duidelijk dat ze bang waren dat de rebellen slechts tijdelijk verdreven waren en weer uit het regenwoud zouden komen zodra de soldaten verdwenen waren.
Ik weet ook niet in hoeverre de kerkleiders blij zijn met zo'n bericht tijdens een kerkdienst. Wel is het een feit dat de kerken nu weer vrij kunnen samenkomen.
Dat is wel eens anders geweest.
Vroeger werden de kerken van overheidswege gedwongen samen te gaan".
In Oicha werken twee Nederlandse vrouwen, een arts en een verpleegkundige.
Zij zijn uitgezonden door TEAR fund Nederland. Waalewijn zegt over hun werk: "Het ziekenhuis van Oicha telt 160 bedden. Tot voor kort was er maar een Zaïrese arts die het ziekenhuis met wat verpleegkundigen draaiend hield.
Daarnaast had hij ook negen gezondheidscentra en een verpleegstersopleiding onder zijn beheer. Dat kon hij in zijn eentje natuurlijk niet behappen.
Verder was er niet voldoende apparatuur.
Wij hebben vorig jaar een container met apparaten en bedden naar Zaïre verzonden.
De verpleegzorg in Zaïre is ook veel minder goed dan hier in Nederland. In Zaïre is het meer een baan dan iets dat je doet uit liefde voor je medemens.
Onze medewerkers proberen tijdens de lessen verpleegkunde ook de nadruk te leggen op een andere beroepshouding.
Onze verpleegkundige is ook stagebegeleidster en kan uit dien hoofde ook over deze dingen praten. De Nederlandse arts doet de voorkomende werkzaamheden in het ziekenhuis, maar houdt zich daarnaastook bezig met aidsvoorlichting. De noodzaak hiervan werd pas goed ingezien toen twee stafleden aan deze ziekte overleden.
Nu wordt de lokale staf ook getraind in het geven van voorlichting over aids".
Duurzame landbouw
Daarnaast is er ook een landbouwkundig project, waaraan vier medewerkers van TEAR fund hulp verlenen.
"CECA, zeg maar de evangelische protestantse kerk in Zaïre, vindt het erg belangrijk dat er landbouwkundig werk gebeurt. Zaïre heeft een enorm landbouwpotentieel. Dat is ook het mooie van Zaïre; terwijl veel dingen niet meer lopen, kunnen mensen toch hun eigen eten verbouwen.
Onze medewerkers geven les aan een landbouwhogeschool, daarnaast worden ook voorlichtingsteams opgezet die de dorpen ingaan om voorlichting over duurzame landbouwmethoden te geven.
In Zaïre ken je namelijk de zgn. slash and burn-methode. Boeren kappen een stukje van het regenwoud, ze verbouwen daar een jaar of wat op en dan branden ze de grond kaal. ~a 15 jaar kunnen ze dan weer gebruik maken van die grond. Dat is natuurlijk heel slecht voor de leefomgeving. Er wordt echt gewerkt aan een mentaliteitsverandering".
Waalewijn heeft ondanks alles een.
positieve herinnering aan zijn bezoek aan Zaïre. Waarom? "De kerk waarmee wij samenwerken in Zaïre (een protestantse kerk van zo'n 800.000 mensen) wil een goede steun geven aan de plaatselijke bevolking. De kerk laat het niet afweten. De kerk wil aan de ene kant heel duidelijk kerk blijven.
Dat houdt in dat ze niet alleen gericht zijn op de sociale hulpverlening. Aan de andere kant is het zeker niet iets dat de kerk ontgaat. De kerk is actief op het gebied van gezondheidszorg, onderwijs, plattelandsontwikkeling. De kerk blijkt in deze situatie de enige instantie te zijn die de burger hoop geeft. Toch heeft de kerk veel steun van buitenaf nodig,
Petra de Groot is persvoorlichtster bij TEAR fund - evangelische partners in hulp en ontwikkeling - in Driebergen.