In eigen gemoed ten volle verzekerd (1)
1995-12-29
In augustus borg hij scalpel en lancet voorgoed weg. Dirk Jan Bakker, sinds september jl. fulltime directeur van de Algemene Medische Dienst, is een man die beminnelijkheid paart aan een onwrikbaar calvinistische levensovertuiging. Wat is zijn verborgen agenda voor het vrijzinnig liberale AMC?- Jaargang 39
- nummer 26
Bakkers vader behoorde tot de mannenbroeders die in het heetst van de Tweede Wereldoorlog uit de Gereformeerde Kerken werden gedreven, vanwege een conflict over de doop. Onder leiding van professor Klaas Schilder ontstond de Vrijgemaakt Gereformeerde Kerk, die in de vroege jaren zestig andermaal een afsplitsing moest gedogen. De Nederlands gereformeerden, onder wie opnieuw Bakker senior, wilden zich niet binden aan een aantal normen die de moederkerk naast de Schrift had ingesteld. Niet aan een geloofsbelijdenis die voor alle eeuwen heette te gelden, niet aan de heilige plicht om GPV te stemmen en om de opgroeiende jeugd naar vrijgemaakte scholen te sturen. Zoon Dirk Jan onderschreef zijn vaders beslissing. "Je moet niet krampachtig proberen de secularisatie buiten de deur te houden, door je van de samenleving te isoleren. Er zat niets anders op dan een eigen weg te gaan." Dirk Jan Bakker bewandelt, uit volle overtuiging, dezelfde weg. Hij zit in de plaatselijke kerkeraad en is bestuurslid voor de Lindeboomstichting, die zich onder meer beijvert voor eigen leerstoelen christelijke (lees: orthodoxchristelijke) medische ethiek aan de verschillende medische faculteiten. Zelf geeft Bakker nu en dan gastcolleges over dat onderwerp. Niet alleen op kerkelijk gebied overlappen de wegen van vader en zoon elkaar. Bakker senior begon zijn carrière als wethouder in Zaandijk. Later klom hij op tot burgemeester, om de laatste jaren van zijn leven te slijten als economisch directeur van het ziekenhuis De Heel. Dirk Jan studeerde medicijnen, specialiseerde zich in het Wilhelmina Gasthuis tot chirurg en trad in september jl. aan als de nieuwe directeur van de Algemene Medische Dienst AMC. Tot veler verrassing. Innemende man, die Bakker, heel capabel ook, maar wat zoekt een bijbelvast christen in de leiding van een algemeen ziekenhuis?
- Voor zo'n directeursfunctie word je gevraagd, neem ik aan.
Dirk Jan Bakker, met opgerolde mouwen in zijn nieuwe, weldadig lichte werkvertrek: "Klopt. Ik wist al een tijdje dat het AMC-bestuur me voor een managementfunctie in gedachten had. Maar ik heb toch een weekje bedenktijd gevraagd, om alles eens rustig af te wegen. Met het inmiddels bekende resultaat. De chirurgie is een prachtig vak, maar ik had er wel al achtentwintig jaar opzitten. Bovendien ben ik de laatste tijd licht reumatisch aan mijn handen, een vinger die wat krom trekt. Dan is het een voorrecht om nog voor een baan als deze te worden benaderd."
"Natuurlijk heb ik me afgevraagd: waarom willen ze mij, in plaats van een doorgewinterde manager? Administratieve procedures en zo, daar weet ik helemaal niks van. Maar misschien is het om juist in dat opzicht wat rust in de tent te brengen. Met name in de projecten die met patiëntenlogistiek te maken hebben. Mijn voorganger liep wel eens wat hard van stapel. Als je de werkvloer niet goed meer kan uitleggen waar je mee bezig bent, ontstaat er afstand waar saamhorigheid hoort te zijn. Door mijn achtergrond bekijk ik het misschien wat praktischer. We hoeven niet overal de eerste mee te zijn. Sommige kinderziekten laat ik graag aan collega-instellingen over. Dan ren ik hier liever wat harder voor het kwaliteitsbeleid."
- U bent principieel tegenstander van een aantal verrichtingen die in het AMC plaatsvinden. Zoals actieve euthanasie.
"Het probleem van de euthanasie wil ik niet zwart-wit benaderen. Maar zelf zou ik niemand op verzoek vermoorden.
Wat niet wil zeggen, dat ik een patiënt die om euthanasie vraagt in de kou laat staan. Ik zou proberen samen met zo iemand de beste weg te vinden, tot het einde toe met hem mee te lopen. Voor mij persoonlijk is euthanasie weer een stapje verder op het hellende vlak.
Abortus was de eerste schrede, daarmee werd het principe doorbroken dat alleen de overheid mag doden. Ik vond dat nog niet zo'n slecht principe. De bijbel leert mij dat we de bescheidenheid moeten opbrengen om ons afwachtend op te stellen. Maar ik geef toe, het kan een probleem zijn. Zelf heb ik ook dingen in de patiëntenzorg gedaan waarvan anderen zeiden: leg jij nou maar eens uit wat het verschil is tussen actieve euthanasie en wat jij doet. Dan is, denk ik, de intentie van belang. Als ik bezig ben om het de patiënt comfortabel te maken, zou ik op een gegeven moment ook een dosis morfine kunnen geven die levensverkortend werkt. Dan ben ik voor mezelf toch verantwoord bezig. Waar ik wel meermalen mee heb geworsteld, is de keuze tussen wel en niet behandelen. Het opmerkelijke was dan vaak: als we toch besloten er nog een nachtje over te slapen, bleek het probleem ineens opgelost. Dan was de patiënt die nacht overleden, of het ging om onverklaarbare redenen opeens een stuk beter. En ja, dan ben ik christelijk genoeg om te denken: misschien heeft mijn bidden daar ook een klein beetje aan bijgedragen."
- Een huisarts uit de regio vertelde van een jonge man met uitgezaaide kanker in de terminale fase. Die was volledig uitgeput, hij kon niet meer slapen van de pijn. Alleen grote doses morfine hadden nog iets kunnen uithalen, maar hij wilde helder sterven. En hij vroeg of de arts hem daarbij wilde helpen. Wat had u tegen die patiënt gezegd?
"Ik zou toch proberen een compromis te vinden. Samen met zo'n patiënt zou ik toch nog een keer op zoek gaan naar een manier om de pijn redelijk te bestrijden, zonder hem al te suf te maken. Maar ik wil niet zeggen dat ik voor alles een oplossing heb. Als ik geen uitweg zou zien, zou ik in elk geval niet bereid zijn om de dodende spuit te geven."
In de ethische hiërarchie van de bijbel staat het gebod van de naastenliefde hoger dan het gebod om niet te doden.
"Maar hoe breng je die naastenliefde in praktijk? Door alles te doen wat je naaste van je vraagt? Dat doe je bij kinderen ook niet. Soms staan er grotere belangen op het spel."
- Als medisch directeur van het AMC bent u intussen mede verantwoordelijk voor een aantal verrichtingen die u verwerpt.
Wringt u dat niet?
"In de tijd dat mijn vader nog wethouder was, hebben ze hem ooit compleet afgebrand omdat hij voorgesteld had een nieuw voetbalveld aan te leggen. Een veld voor de zondagssport. Mijn vader zei: "Zelf zal ik er nooit een poot zetten, maar ik ben wethouder voor alle burgers in dit dorp." Die lijn, daar kan ik me wel in vinden. Als lid van de Ethische Commissie Patiëntenzorg heb ik zelf meegedaan aan de opstelling van het euthanasieprotocol. Vanuit de gedachte: als men vindt dat er geen andere weg is dan euthanasie, dan moeten we het in elk geval zo strak mogelijk reguleren. Dan moet er een duidelijke, toetsbare procedure voor zijn. Keur ik het daarmee goed? Nee. Maar in deze pluriforme, post-christelijke samenleving is het de minst slechte oplossing. Daarom kan ik ook op een plek als deze functioneren. Als ik hier niet zat, zat er een ander die misschien minder tegengas gaf. Bovendien heb ik het gevoel dat ik mijn opvattingen hier kwijt kan, dat men bereid is te luisteren.
- Met alle respect, ik heb dan toch de associatie met een burgemeester in oorlogstijd.
"Ik zou de artsen die voor actieve euthanasie zijn niet graag met de nazi's vergelijken. We zijn hier met z'n allen bezig om volgens het gebod van de naastenliefde het beste voor iedere patiënt te zoeken. We zijn bereid om met elkaar en met de patiënt naar de beste oplossing te zoeken. Dat is een compleet andere situatie dan het kwaadaardige systeem van de nazi's.
- Als medisch directeur wordt u geacht in de media het beleid van het AMC uit te dragen. Stel nu dat het AMC volgende week opnieuw begint met IVF bij alleenstaande vrouwen, iets waar u persoonlijk grote moeite mee heeft, en u krijgt het verzoek dat besluit toe te lichten. Geen probleem?
.Hèt AMC bestaat niet, dat is net zo pluriform als de samenleving. Dat zou ik de vragensteller duidelijk maken. En dan zou ik uitleggen op welke manier die beslissing tot stand is gekomen, hoe we consensus hebben bereikt. Ik kan me moeilijk indenken dat de media niet in staat zijn om een scheiding te maken tussen het beleid en de persoon.
En anders zal ik wel uitleggen, dat mijn persoonlijke opvatting minder relevant is. Dat we dan een ander soort discussie krijgen, die ik op een ander moment zou willen voeren. Overigens zou ik me kunnen voorstellen dat er van tijd tot tijd een onderwerp voorbij komt, waarvan ik zeg: ik ben niet de aangewezen persoon om dat namens het AMC uit te leggen. Maar we zijn hier met een paar duizend mensen, in zo'n geval is er best iemand te vinden die meer in aanmerking komt. Als ik echt mordicus tegen een bepaald besluit ben, zal ik daar mijn consequenties uit trekken. Dan stel ik mijn baan ter beschikking. Maar zulke beslissingen ben ik in het AMC nog niet tegengekomen."
- Hoe heeft uw kerkelijke achterban op uw benoeming gereageerd?
"Overwegend positief. De Nederlands gereformeerden hebben traditioneel een sterk besef van persoonlijke verantwoordelijkheid. 'Een ieder zij in zijn eigen gemoed ten volle verzekerd', zoals Paulus het uitdrukte, daar gaat het om.
Maar alles wat we doen moet wel toetsbaar zijn, we moeten elkaar er altijd op kunnen aanspreken. Binnen de kerkeraad heeft nog niemand bezwaar uitgesproken tegen mijn aanvaarding van deze functie. En voor het Lindeboominstituut geldt hetzelfde. AI zijn er natuurlijk weleens mensen die de wenkbrauwen fronsen."
Geen fundamentalist
- Zoudt u zichzelf een fundamentalist willen noemen?
"Nee. Fundamentalisme heeft vaak minder te maken met de persoonlijke verhouding tot God, dan met de manier waarop het leven wordt vormgegeven. Fundamentalisme gaat veel te ver, het heeft een karikaturale bijklank. Ik deel niet de opvatting dat iedereen die niet in God gelooft afgeschoten zou moeten worden. Maar ik geloof wel in wat de bijbel ons vertelt. Als in Genesis staat dat de aarde in zes dagen geschapen is, heb ik er geen behoefte aan om te zeggen: dat kan niet, louter en alleen omdat ik niet begrijp h6e dat zou kunnen."
- Abel Herzberg heeft eens gezegd: religie is niet zozeer een overtuiging als wel een eigenschap, zoals muzikaliteit.
"Dat zeg ik hem niet na. Je hoeft maar om je heen te kijken om te zien dat ieder mens een religieus wezen is. We hebben alemaal het geloof in iets nodig om te kunnen leven. En in het leven van ieder mens komen perioden voor, waarin hij ten diepste overtuigd is van de metafysische dimensie. Niet als de dagen vrolijk voort kabbelen, maar op het moment dat je kind van drie overlijdt, of je vrouw een auto-ongeluk krijgt.
Juist in zulke dramatische episoden laat Gods nabijheid zich voelen. En die God hebben we allemaal nodig. Als mensen de bijbelse God laten vallen, kiezen ze zich een andere god, zoals je nu op grote schaal ziet gebeuren. In de bijbel is trouwens ook al voorspeld dat het in de eindtijd zo zou gaan."
U heeft ooit verklaard dat u zich in het AMC meer thuis voelt dan u zich in de VU zou voelen.
"Nou, ik heb natuurlijk nooit bij de VU gewerkt. Maar bij mijn voordrachten over ethiek heb ik daar toevallig wel de meest maligne oppositie ondervonden. Het is een menselijke eigenschap hoor, hoe dichter je bij elkaar staat, hoe breder de tegenstellingen werden uitgemeten. Maar in het AMC kan ik tenminste zijn wie ik ben en zeggen wat ik denk.
Bovendien heeft de VU onmiskenbaar een aantal trekjes waarin Gods Woord niet wordt nagevolgd. Ik heb er medewerkers gesproken die emstig volhielden dat je uit de bijbel geen instructies voor het dagelijks leven kan halen. En ik weet van VU-hoogleraren die zichzelf nadrukkelijk niet christelijk noemen. Nu ja, en als je dan al die oppositie ziet tegen zo'n Lindeboomleerstoel - dan scheppen ze toch zelf die afstand?
- Als u straks met pensioen gaat, wat hoopt u dan dat uw nalatenschap in het AMC zal zijn?
"In elk geval een Algemene Medische Dienst die beseft dat alles om de patiënt draait. Die bewaard is gebleven voor het idee dat management meer zou zijn dan een faciliterende functie, en dat het ene beroep belangrijker is dan het andere. En ik zou een AMC willen achterlaten waarin ruimte is gebleven voor meerdere opvattingen, inclusief de christelijke. Een schoolvoorbeeld van tolerantie, zonder dat we eindeloos water in elkaars wijn hoeven te gieten."