De waarheid maakt vrij (1)
1994-05-06
"Als gij in mijn woord blijft, zijt gij waarlijk discipelen van Mij en gij zult de waarheid verstaan en de waarheid zal u vrijmaken.- Jaargang 38
- nummer 9
Johannes 8:32
Wij leven in een vrij land. Dat hebben we deze week op verschillende manieren kunnen merken. We gingen naar de stembus om een volksvertegenwoordiging te kiezen: een democratisch recht dat nauw verbonden is met vrijheid. En we vierden de bevrijding van de dictatuur van het nationaal-socialisme.
Twee belangrijke momenten in één week die deze keer bijna samenvielen. Toch wil dit niet zeggen dat deze vrijheid door iedereen evenzeer wordt gewaardeerd en gekoesterd.
Velen maken van hun stemrecht niet eens gebruik.
En we zien - bijna 50 jaar na de bevrijdingopnieuw een onrustbarende opkomst van het rassisme. Vrijheid spreekt niet vanzelf en moet ons steeds tot nadenken stemmen.
Wanneer zijn wij echt vrij? Waar liggen de grenzen van de vrijheid? Hoe blijft de vrijheid bewaard? Daarom twee bijbeloverdenkingen over vrijheid.
'Permissive society'
Met deze Engelse benaming is een karakterisering van onze tijd gegeven.
We leven in een maatschappij waarin (bijna) alles is toegestaan. 'Moet kunnen' is één van de typerende kreten van vandaag. Alles moet kunnen, een ongebreidelde vrijheid, waarbij nauwelijks beperkingen worden getolereerd.
Alles mag, als het maar niet de ander direct schade toebrengt. Dat is nog zo ongeveer de enige grens die aan de vrijheid wordt gesteld.
Er is wel iets aan het verschuiven.
Want het is duidelijk dat niet alles kan.
De bomen van de welvaart groeien niet tot in de hemel. Er zijn grenzen aan de groei. Er is geen volledige werkgelegenheid: niet iedereen kan een baan vinden. Er is geen inkomensgroei meer. De productiegroei stuit op grenzen die het milieu ons stelt. Anderzijds is er een groeiend besef dat onbeperkte vrijheid leidt tot ongewenste effecten. Er moet weer een duidelijker besef van normen en waarden komen. En er moet weer meer worden gecontroleerd. De wal lijkt de vrije vaart van het schip te keren. .
Maar als vrijheid dan kennelijk niet betekent dat alles moet kunnen en dat alles mag, wat betekent het dan wel?
Wanneer ben je echt vrij?
Weil icht brengt een woord van Jezus ons verder.
De waarheid zal u vrijmaken
Deze woorden van Jezus stuiten op groot verzet bij de Joden. Jezus suggereert hiermee immers dat zij nu niet vrij zijn. En dat klinkt als een vloek in hun oren. Zij zijn kinderen van Abraham en nooit iemands slaven geweest.
Historisch gezien klopt dit natuurlijk niet. Er zijn vele perioden geweest dat het volk, uit Abraham geboren, slaaf is geweest. In Egypte, in Babel, in de tijd van de Maccabeeën en ook in de tijd van Jezus. Misschien stonden de Romeinse soldaten wel op gehoorsafstand bij dit twistgesprek tussen Jezus en de Joden tge te kijken. Politiek gesproken zijn zij zeker niet vrij. Het is duidelijk dat zij niet over een politieke vrijheid spreken, maar over een geestelijke vrijheid. Als kinderen van Abraham erkennen zij maar één Heer en dat is God. Daarin hebben zij gelijk. En zo bezien zouden ze, ondanks de Romeinse bezetting, vrij kunnen zijn.
Want met Abraham zijn zij geroepen uit het diensthuis van de afgoden om vrij te zijn van horigheid aan deze machten. Als zij echt als kinderen van Abraham zouden leven, zouden ze vrij zijn. Maar in werkelijkheid doen zij dat niet. Zij leven in geestelijke onvrijheid.
Alleen de waarheid zal hen vrijmaken.
Maar wat houdt die waarheid dan in?
De waarheid in persoon
Wij zijn gewend om over een objectieve waarheid te spreken. Waarheid die is losgemaakt van alle subjectiviteit.
Waàrheid die gemeten kan worden.
Een exacte waarheid van 2 x 2 = 4. Dat is een waarheidsbegrip waar je niet koud of warm van wordt. Maar waarheid in bijbelse zin is wat in Jezus Christus is geopenbaard. En daar word je beurtelings koud en warm van.
Dat is een waarheid die een mens raakt tot in de wortels van zijn bestaan.
En die blootlegt wat er huist diep in ons hart. Deze waarheid heeft een naam: Jezus. Jezus heeft zich geopenbaard als de Weg, de Waarheid en het Leven. Hij is de waarheid die bevrijdt. Daarom kan ook in één adem gezegd worden: "de waarheid zal u vrijmaken" en "als de Zoon u vrijgemaakt heeft, zult u werkelijk vrij zijn" (vs. 36).
Daarmee wordt de waarheid en de waarheidskennis verbonden met Christus. Er is geen bevrijdende kennis van de waarheid dan door Hem.
Het is geen inzicht dat uit onszelf voortkomt, maar dat we alleen verwerven in de weg van het discipelschap en het blijven in zijn woord. Waarheid, bevrijdende waarheid, leren we kennen door Jezus alleen.
Een harde waarheid
Die waarheid liegt er niet om. Het is een harde waarheid. En daarom blijkt het een waarheid waar we niet aan willen (geloven). Een waarheid die verdrongen wordt en het zwijgen moet worden opgelegd. Dat loopt uit op het kruis: weg met Hem die de waarheid is.
Wat zegt dan die waarheid, waar we niet aan willen geloven?
Die zegt: - dat ik niet beter ben dan anderen -'dat ons volk niet beter is dan andere volkeren - dan Nederlanders niet beter zijn dan Turken, Marokkanen of Surinamers - dat het technisch superieure Noorden niet beter is dan de ontwikkelingslanden in het Zuiden Die waan, die leugen dat het ene volk meer zou zijn dan het andere en het ene ras superieur aan het andere heeft miljoenen mensen het leven gekost.
Die waanzin kan vat op ons krijgen als we waarheid over onszelf niet accepteren.
Dan huist, denken we, de boosheid niet in mij, maar in de ander. Dan ben ik superieur en hij is inferieur. Ik ben normaal en hij is abnormaal. Toen waren de Joden, de zigeuners en de homosexuelen het slachtoffer. Vandaag kunnen het weer anderen zijn: de buitenlanders, de vluchtelingen, de werklozen.
Wie niet aanvaardt dat zijn schaduwkant in het licht van de waarheid komt te staan, projecteert alles wat zwart is op de ander. Dààr zithet kwaad, dààr is de vijand die bestreden moet worden.
De waarheid zal u vrijmaken, zegt Jezus. Dat is de waarheid die onthult dat ik een vijand van God ben, van mijn naaste en van mijzelf.
Dat is wel schrikken. En het is geen wonder dat een mens daar niet aan wil. Zodat dezelfde Johannes moet schrijven: "Ze hebben de duisternis Iiever gehad dan het licht".
Een bevrijdende waarheid
Het is een waarheid die je alleen onder ogen kunt zien in de persoon van de Here Jezus Christus. Want dan blijkt het niet alleen waarheid waar je koud, maar ook waar je warm van wordt. Het is een waarheid die ontdekt en veroordeelt, maar die ook redt en behoudt. In de gekruisigde waarheid ontdek ik tot mijn schrik wie ik ben, maar tot mijn vreugde tegelijk wie God is. Een God die ons in Christus heeft Iiefgehad toen wij nog zondaars waren.
Zo komt de waarheid aan het licht na Pasen. Een waarheid die de mensheid niet opdeelt in goeden en kwaden, heiligen en zondaars, vromen en goddelozen, eigen mensen en vreemdelingen.
Jezus overschrijdt juist al die grenzen. Hij is een vriend van hoeren en tollenaars, van heidense vrouwen en Romeinse soldaten, van Abrahams kinderen en alle mensen. Hij gooit al onze schema's door elkaar die door ons gemaakt zijn om onszelf te handhaven en te rechtvaardigen. Hij maakt ons tot zondaar en begenadigde in één.
Dat is de waarheid die bevrijdt.