Wekelijks met brood voor het hart
2007-07-06
Meer dan twintigduizend Nederlands Gereformeerden maken wekelijks hun zondagse gang naar kerk of aula. Dat ze allemaal ‘voor de preek’ komen, zal wel iets te veel gezegd zijn, maar zonder preek zou het in onze diensten ook niet gaan. Preken dus, zo’n duizend minuten per jaar bij één dienst per zondag. Goede kans dat u als Opbouwlezer één van de hoorders bent.- Jaargang 51
- nummer 14
En wie hoorder zegt, zegt ook prediker. Op 7 juni organiseerde de Nederlands Gereformeerde Predikantenopleiding (NGP) een studiedag voor predikanten over de preekvoorbereiding.
De dag was opgezet als een tweeluik, dat inhoudelijk gevuld werd door de NGP-kerndocenten Dekker en Schaeffer. ‘s Morgens was alle aandacht gericht op de omgang met de Schrift in de preekvoorbereiding en ‘s middags volgde de belangrijke vraag wat je met je preek bij de hoorder wilt bereiken. Een soort APK - dat was het voor de ruim dertig NGK-predikanten, die de weg naar de TU in Apeldoorn hadden gevonden.
Putten uit de bron
Ds. Jaap Dekker begon met te zeggen, dat hij de zondagse verkondiging als de kerntaak van de predikant beschouwt, waarbij het in de verkondiging ten diepste gaat om de opening van het Woord. ‘Ondanks alles wat op een predikant afkomt, is het belangrijk om dit onderdeel van de preekvoorbereiding niet te verwaarlozen zo beklemtoonde de docent bijbelse vakken. Stapsgewijs liep Dekker de verschillende fases in het exegetisch proces door. Van tekstkeuze tot en met de bezinning op het spoor dat zo’n tekstgedeelte door de eeuwen heen heeft nagelaten (in bijvoorbeeld beeldende kunst en literatuur).
Het werd een boeiende ochtend. Zo bepleitte Dekker bij de tekstkeuze het preken in (niet te lange) series, zodat er meer aandacht mogelijk is voor de doorgaande lijn van een bijbelboek.
Ook grammaticale en literaire aspecten van de tekst kregen ruim aandacht en dat leverde mooie momenten op (zie kader). Als het aan Dekker ligt mag daar in een zondagse dienst ook gerust iets van meekomen.
Verder is het natuurlijk belangrijk om op een goed moment in te zoomen op een kernmoment in de tekst, zodat tijdens de preek ook helder wordt waar het in het tekstgedeelte ‘om draait’. Het was voor de predikanten een mooie opfrisser, die ook wel de verzuchting opleverde dat je voor zo’n intensieve aandacht voor de bijbeltekst wel een week zou mogen uittrekken. Het lijkt me voor u als wekelijks kerkganger boeiend om na te gaan hoeveel u in de twintig zondagse minuten terughoort van deze uren van wekelijkse preekvoorbereiding.
Een heldere boodschap
Ds. Johan Schaeffer concentreerde zich ‘s middags op ‘het adres’ van de verkondiging. Want het evangelie moet via de eerste hoorder van het Woord (predikant) wel terecht komen bij al die andere gemeenteleden. Schaeffer ging uit van de driehoek bijbeltekst, predikant en hoorder, waartussen tijdens de preekvoorbereiding een voortdurende wisselwerking is. Tussen predikant en tekst door persoonlijke meditatie (wat heeft dit woord mij te zeggen), maar ook in de bezinning van de predikant op degenen die de preek gaan horen (pastorale reflectie). Sommige predikanten buigen zich zelfs wekelijks met een preekvoorbereidingsgroep uit de gemeente over de tekst van de zondag daarop!
Schaeffer voerde een hartelijk pleidooi om vervolgens, voorafgaande aan de uitwerking van de preek, een duidelijke doelstelling te formuleren. ‘Gezien de tekst en gelet op de hoorder wil ik bereiken dat...’, waarna beschreven wordt wat de predikant met zijn preek beoogt. De Nunspeetse predikant is er van overtuigd dat zo’n preekdoelstelling helderheid en structuur geeft aan de preek en ook handvatten biedt voor een bespreking van de preek na afloop van de dienst.
Verstand-gevoel-wil
Na Schaeffer’s inleiding gingen de predikanten in groepen uiteen om zich te buigen over de geschiedenis van Nabot of de gelijkenis van de werkers in de wijngaard (zie kader). Tijdens dat overleg bleek wel dat niet iedere predikant werkte met zo’n duidelijke doelstelling vooraf. Of dat de helderheid en opzet schaadt is ter beoordeling aan u, als kerkgaande Opbouwlezer! Probeer na afloop van een dienst maar eens in een enkele zin te formuleren wat de predikant heeft willen zeggen met zijn preek. En check dat eens bij de voorganger!
Of ook als het gaat om de vraag wat de preek u bracht. Heeft de voorganger uw gevoelens weten te raken of geïnspireerd om dingen in uw leven te veranderen? Of werd u vooral opgebouwd in Schriftkennis en inzicht? Verstand, gevoel en wil, waar lag voor u het zwaartepunt? En spoorde dat met wat de predikant beoogde met zijn preek?
Liefde voor de laatsten De predikanten mochten ‘s middags in kleinere groepen aan de slag met een tweetal teksten, waar NGPdocent Jaap Dekker ‘s morgens al het nodige voorwerk aan had verricht. Bij de geschiedenis van Nabot wees Dekker (met dank aan Eep Talstra, Oude en Nieuwe Lezers) op het mooie dat de naam van Nabot zo veelvuldig genoemd wordt in vergelijking met die van Achab en Izebel. Opmerkelijk is verder dat er in deze geschiedenis zoveel níet gezegd wordt door betrokkenen. Achab zegt tegen Izebel niets over het religieuze motief van Nabot, Izebel zwijgt tegenover de oudsten over de wijngaard en ze rept na afloop tegenover Achab met geen woord over de moordpartij. Zo wordt gesjoemeld met verantwoordelijkheden. Maar Gods liefde voor de kleinen en hun naam in Israël blijkt in de ontmaskerende boodschap van de profeet Elia. Het tweede tekstgedeelte was de gelijkenis van de werkers in de wijngaard (Matteüs 20:1-16). Dekker liet zien hoe er in deze gelijkenis een geleidelijke accentverschuiving plaats vindt richting ‘de laatsten’. Het bezoek aan de markt ter elfder ure (tòch nog!), gevolgd door het gesprek van de heer met deze arbeiders vestigt al de aandacht op ‘de laatsten’. Vervolgens komen ze opnieuw in beeld, wanneer ‘de eersten’ zich beklagen over het loon van deze werkers van het laatste uur. En tenslotte gaat het in het antwoord van de heer alleen nog maar over ‘de laatsten’. Sla je vervolgens het omlijstende woord van Jezus op (Matteüs 19:30 en 20:16), dan zie ook daar dezelfde accentverschuiving, ter onderstreping van de boodschap van deze gelijkenis: Gods liefde voor ‘de laatsten’! |
Authenticiteit
Ging het bij de NGP vooral over tekst en kerkganger, ‘Passie voor Preken’ vierde op 21 juni zijn eerste lustrum met een conferentie over ‘Er preekt een echt mens’. Ron van der Spoelpredikant van de Kruispuntgemeente in Amersfoort en initiator van ‘Passie voor Preken’ - vertelde dat hij onlangs een dvd met preken van Henry Nouwen over de bergrede had gezien. Dat had hem geraakt, niet alleen vanwege de diepgaande uitleg, maar ook door de liefde en echtheid, die Nouwen uitstraalde bij de presentatie.
Van der Spoel herkende daarin de drieslag, die ‘Passie voor Preken’ ook altijd voor ogen stond: dicht bij het hart van het Woord, dicht bij het hart van de preker en zo ook dicht bij het hart van de hoorder. Van der Spoel vond het mooi om in deze lustrum-bijeenkomst aandacht te geven aan de prediker.
Hij benadrukte als eerste hoe belangrijk de authenticiteit is van degene die preekt. ‘Het is helemaal waar dat je moet weten wat je zegt, maar niet minder belangrijk is, dat je ook leeft vanuit wat je zegt’ (don’t talk the talk, if you don’t walk the walk) - met een verwijzing naar 1 Tessalonicenzen 1:5.
Kwetsbaar
Van der Spoel benadrukte alleen al om deze reden het belang van het spirituele leven van de predikant: ‘Maak ruimte voor persoonlijk gebed en persoonlijke lezing van het evangelie.
Reken ook met strijd en met je kwetsbare kanten. Je hebt te kampen met de verwachtingen van de gemeente, die versmallend kunnen werken op je preken, omdat je - vaak onbewust - alleen dat gaat zeggen wat de mensen willen horen’. Van der Spoel noemde verder de hoogmoed, die op de loer ligt. Of ook de dreigende verflauwing, als je iedere zondag weer te preken hebt. ‘Belangrijk is dat je je steeds afhankelijk van Jezus weet. Dat maakt vrij, ook in die zin dat
je zelf genieten mag van wat je gaat zeggen.’
Innerlijk
De tweede spreker, Jos Douma, ging dieper in op het innerlijk van de prediker, aan de hand van de bijbelse aanduiding ‘ziel’. Want ook de predikant heeft een ziel en Douma spoorde de voorgangers aan om daar met zorg mee om te gaan.
De Haarlemse predikant liet zien dat deze typering van de binnenkant van een mens als ‘ziel’ heel vaak voorkomt in de bijbel, waarbij je niet zelden merkt hoe kwetsbaar en bedreigd dat binnenste en dat eigene van een mens is. De druk van buiten, de leegte, de angst, de onzekerheid en gekwetstheid, ze kunnen stuk voor stuk blokkerend werken. Douma wees op het belang van geestelijke oefeningen, die hem zelf ook goed deden. Hij onderscheidde daarbij een drieslag van Schriftlezing (lees dan ook echt voor jezelf!), gebed (zoek het gelaat van de Heer) en stilte (wees stil voor het aangezicht van God). Om zo (onder andere) te groeien in de richting van het thema van de dag ‘Er preekt een echt mens’.
Wie de bijdragen van Ron van der Spoel of Jos Douma wil nalezen kan terecht op www.josdouma.nl onder passievoorpreken.
Preken in de NGK
Onder de ongeveer 80 deelnemers aan de lustrum-conferentie waren ook predikanten uit de NGK. Ds. Kor van As (Oostzaan) was al langer geboeid door de beweging ‘Passie voor Preken’ en leerde er een gevarieerdere opzet van preken. Werkte hij na zijn theologiestudie in Amerika veelal met de insteek van ellende-verlossing, nu zet Van As ook vaak in bij het unieke perspectief van dat wat God met ons mensen voor ogen heeft. Ds. Frank Bruintjes (Kampen) geeft aan dat dagen als deze hem helpen om in zijn preken persoonlijker te worden, waardoor de boodschap beter overkomt. Ds. Willem Molemaker woonde alle vijf jaarlijkse bijeenkomsten van ‘Passie voor Preken’ bij. Het prikkelde hem tot bezinning op eigen preekwerk en stimuleerde de Amersfoortse predikant om biddend en met verwondering bezig te zijn met de preek. Bij de aandacht voor de prediker op deze vijfde thema-dag voelde Molemaker ook enige aarzeling: 'Je bent gauw wat bang om jezelf zo naar voren te schuiven'.
Van As zag ook de andere kant, dat je door jezelf kwetsbaar op te stellen ook dicht bij de mensen kunt komen.
Ds. Ben Eikelboom (Barendrecht) zou graag eens zo'n soort dag over preken en preekvoorbereiding samen met gemeenteleden hebben. Op de vraag of zijn preken veranderd zijn door cursussen als die van ‘Passie voor Preken’ reageert Eikelboom dat zijn preken en gebeden in de dienst dichterbij elkaar zijn gekomen. Ook heeft hij het gevoel dat hij in de diensten meer communiceert met de gemeente dan een aantal jaren geleden.
Eikelboom en Molemaker woonden allebei ook de NGP-dag bij. De ene dag vulde de andere mooi aan, zo vonden ze. 'Goed om zo'n impuls te krijgen als het gaat om de exegese in de preekvoorbereiding en zinnig om door te denken over de doelstelling voor de preek' vond Eikelboom, refererend aan de NGP-dag. 'Al groeit die doelstelling bij mij vaak al schrijvend aan de preek', bekende Molemaker. En hij is de enige niet die het zo vergaat.
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de NGK van Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.