De TSB-bundel (II)
1994-09-23
Begeleidend Schrijven. 25 jaar Theologische Studie Begeleiding Buyten en Schipperheyn. Amsterdam. 1994.- Jaargang 38
- nummer 19
240 pp. prijs 34,90.
Zoals ik in het vorige artikel al aankondigde, wil ik na een poging om de bijdragen van ds. De Jong in Begeleidend Schrijven te bespreken datzelfde doen met de artikelen van Drs. H. Smit en Drs. O. Mooiweer. Van beider werk selecteer ik noodgedwongen maar een klein deel; met opnieuw de erkenning dat in elke keuze een willekeurig element schuilt. Graag wil ik nader stilstaan bij ds. Smits bijdragen 'De Dordtse Leerregels ...vandaag' en kort, ook zijn 'Gereformeerde Leer en Depressiviteit'; daarna vraag ik uw aandacht voor 'Het Belang van de Catechismusprediking' van ds. Mooiweer. Dan hebben we twee van de zes bijdragen van eerstgenoemde besproken en de helft van de twee bijdragen van laatstgenoemde.
De Dordtse Leeregels
Net als z'n collega De Jong deed in een pas besproken bijdrage levert ook ds. Smit tenminste één lezing aan in de vorm van een aantal stellingen. In niet minder dan veertien 'thesen' geeft hij aan waar, naar zijn mening, de Dordtse Leerregels sterk en waar ze minder sterk zijn. Een en ander is opgezet in heldere uitspraken die de lezer (oorspronkelijk de luisteraar) dwingt na te gaan of hij het met de inleider c.q. schrijver eens is of niet.
Ds. Smits aanpak is zo dat hij enerzijds met respekt en dankbaarheid melding maakt van het belang van de DLR, maar dat gevoel van piëteit voor . ouderdom en beproefd karakter hem niet weerhoudt om ook kritiek naar inhoud en funktie te uiten. Een en ander ademt een sfeer die (zo stel ik me voor) best een stevige diskussie kan hebben uitgelokt, toen dit verhaal voor het eerst als lezing werd gehouden. (Ik was er niet bij, dus weet ik dat niet zeker.) Anderzijds is het een aanpak die hem ook op kritiek van mensen met een andere opvatting kan komen te staan. (Dat bleek nog onlangs bij de redevoering van de Chr. Gereformeerde ds. Westerink op de jongste bijeenkomst van de Landelijke Vergadering.) Mij viel in dit alles echter vooral op zijn drang om evenwichtig te spreken en een fair oordeel te geven, dat trouw aan de confessie wil koppelen aan een vrijmoedig uiten van bezwaren tegen sommige elementen in de DLR.
Om een paar 'zinsneden' maar eens bijeen te verzamelen, hij spreekt van de "positief te waarderen bedoeling van de DLR" om het 'Sola Gratia' te laten klinken. (stelling 1) 'Positief te waarderen' is ook de infralapsaristische opzet van de DLR"
(stelling 3), terwijl stelling 5 spreekt van "positief te waarderen elementen in de DLR". "Zeer goed wordt door de DLR gesteld" dat de troost van de volharding slechts te genieten is in de levende geloofsbetrokkenheid op de Here ..." (st. 11) Enzovoort. Dat is dus een voluit positief geluid. Daartegenover maakt stelling 2 melding van een "afstandelijkdefiniërend" spreken van de DLR m.b.t. het raadsbesluit van verkiezing en verwerping; naar ds. Smits opvatting is het te 'betreuren' dat de "eenheidsnoemer van 'het besluit van verkiezing en verwerping' " het geheel van Gods raadsbesluiten omvat (stelling 4). Bepaalde elementen in de DLR zijn eveneens te 'betreuren' (stelling 6). Op zich juiste uitspraken kunnen toch "zeer gemakkelijk schade veroorzaken" (stelling 7) en ook "klemt de vraag" of "het niet tot schade was" dat de vaderen van Dordt zo nu en dan "zich gedwongen zagen uit het geheel van de bijbelse openbaring één punt te abstraheren ..." (st. 8) "Men moet nuchter constateren dat de DLR te moeilijk en te gecompliceerd zijn om in haar geheel; en in al haar delen werkelijk te kunnen functioneren als verwoording van het geloof van Christus' gemeente." (stelling 12)
Een en ander wordt door ds. Smit met verve verdedigd, en ook, naar mijn mening, met voorzichtigheid. Het is duidelijk dat hij zijn kanonnen niet op de DLR zet en het alles geheel aan de kant wil schuiven, maar dat hij 't vele goede wil behouden, maar niet op voorhand wil kapituleren voor wat er in dit stuk voor de gemeente nu minder aansprekend zou zijn. Als ik dat zo zeg, bedoel ik niet dat de auteur probeert een "modern, 20e-eeuws Schriftverstaan" te propageren, maar dat hij van de DLR verlangt dat daar de "verwoording van het geloof in Christus' gemeente" gestalte in krijgt.(137) Een kenmerkende uitspraak is: "De DLR konden wel het kerkelijk standpunt vertolken, maar ze konden toch niet echt worden tot een 'woordkanaal' van de belijdenis des harten". (139) Ds. Smit is het volledig met de vaders van Dordt eens dat de remonstrantse visie moest worden bestreden, maar vindt dat dat 'polemische' doel van de DLR voor later tijden soms tot een te grote afstandelijkheid van formuleren geleid heeft. "Zo verkreeg men een deugdelijk wapen in de strijd tegen de remonstrantse theologie, maar tegelijk een formulering die niet geschikt was het geloof der gemeente te verwoorden!" (140) Zinsneden van vergelijkbare aard komen in 't artikel diverse malen voor. Later lees ik: "Het is naar mijn gedachte evenwel een tragisch feit dat men tussen de lijn van het historischhorizontale en de lijn van het eeuwigverticale heeft willen kiezen!" (141) In het kiezen voor dat laatste 'verwaarloosden' de opstellers van de LDR 'maar al te zeer' de andere lijn die er ook moest zijn. In een en ander neemt de scribent stelling tegen in sommige meer bevindelijke kring aanwezige praktijken en houdingen die hij onjuist acht. (pp. 146, 147) Zinsneden als "het zou zoveel beter geweest zijn, als" (148) lijkt inderdaad op bepaalde punten een zeker voorbehoud t.o.v. de DLR te maken. Daarom is, naar het oordeel van ds. Smit 'selektief gebruik' en 'globaal gebruik' (149) van de DLR op zijn plaats. De 'hoofddoelen' van de DLR zijn zonder de geringste twijfel volstrekt aanvaardbaar aan welke uitspraak hij nog toevoegt: "ook om de aangewezen 'juweeltjes' zijn de DLR hun kerkelijk plaats waard." Dan volgt echter een toch tamelijk nadrukkelijk voorbehoud: "Mits men genoegen neemt met 'globaliteit' en 'selektie' voor de kerkleden." (150) Dat moet gebeuren, zie de slotzin van het artikel: ,,'onbekrompen en ondubbelhartig' in beaming van de zaak waarom het in de DLR gaat, niet in verheerlijking van elk detail of van elke punt en komma. Ondertekening? Zo en niet anders ... graag!" (151)
Duidelijk is dat ds. Smit hier zijn nek heeft uitgestoken. Als ik eerlijk ben, vind ik niet dat bij nauwkeurige lezing zijn visie mij hier hevig schokt, maar anderzijds vind ik het ook niet verbazingwekkend dat uit andere kerkgenootschappen met enige argwaan naar dit soort opvattingen gekeken wordt. Voor mijzelf geldt dat mijn bekendheid met en vertrouwen in ds.
Smit elk denkbaar wantrouwen wegneemt. In zijn andere artikel, over de opvattingen van Aleid Schilder en haar gedachten over depressie-opwekkende Gereformeerde leerstukken, toont dezelfde ds.Srnlt zich namelijk een zeer principieel Gereformeerd 'kampvechter'. Naar mijn smaak had hij nog wat meer harde noten mogen kraken en 'op theologische punten' mogen streven naar een 'knock out', wat wellicht tot de mogelijkheden had behoord!
Daar staat wel tegenover dat in 1989, toen dit verhaal gehouden werd, Aleid Schilder nog een min-of-meer Gereformeerde spijtoptant leek, en zich nog niet had ontpopt als een aanhangster van een onduidelijke vorm van Hindoeïsme of, meer toepasselijk, als een "orthodox gelovige in de een of andere eigenwillige godsdienst".
Catechismusprediking
Een paar woorden over het derde artikel, van de hand van Drs. Mooiweer. "Het belang van de Katechismusprediking" heeft, naar ik verwacht, geen reaktie van diepe afkeuring in de gelederen van andere Gereformeerde belijders opgeroepen en zal dat ook niet doen. Het betoog van ds. Mooiweer is dan ook niet polemisch van strekking, dunkt me. (Waarmee ik niet zeg dat ds. Smit wel een polemische bedoeling had, want dat weet ik niet.) Tegelijk spijt het me dat hij een paar thema's niet echt aansnijdt die ik graag wel besproken had gezien. Na de historische verkenning van de praktijk van katechismuspreken die me alleszins juist lijkt, spreekt hij over het "praktisch nut veronden aan het stelselmatig volgen van de diverse catechismuszondagen."
(208) Zo lees ik ook: "Verder moeten de dwalingen en ketterijen met Gods Woord weerlegd worden. Dat behoort ook bij de functie van de confessie en krijgt ook via de catechismusprediking een niet te onderschatten inbreng. Mede daarom blijft 'de Heidelberger' een actueel geschrift dat ook voor ons, hier en nu, alle betekenis heeft als we worstelen met moderne vragen en problemen." (209) Op dat punt had ik graag meer willen horen. Hoe helpt de HeideIberger ons bij het verstaan van de milieucrisis, het New Age-denken en de postmoderne benadering van de werkelijkheid?
Waar vinden we de lijnen naar de oude en de nieuwe Gnostiek, het reïncarnatiegeloof, de Godsverduistering etc.? Op dat punt zou ik deze stelling, die ik op zich niet wil aanvallen, wel wat meer toegepast willen zien. En dat gebeurt helaas niet, of wel wat weinig. Hoe "behoedt het ons voor het gevaar, dat we een dorre preek afleveren", die "knap en dogmatisch in elkaar" zit maar het hart van de gemeente niet raakt, "omdat het verworden is tot een leerstellige uiteenzetting van de verschillende geloofswaarheden"? Hoe gaan we om met het gegeven dat in menige gemeente de zondagmiddagdienst, die terecht "geschikt voor de catechismusprediking" wordt genoemd, toch beduidend minder aanwezigen trekt dan de ochtenddienst? Dat zijn zo wat vragen die ik had, en ook na lezing, nog heb. Dat vind ik een beetje jammer. Graag, maar dat is een heel klein puntje, had ik bij de verschillende interessante citaten een uitvoeriger bronvermelding gehad.
Samenvattend kan men stellig zeggen dat Begeleidend Schrijven een knappe bundel is die aanschaf meer dan waard is, voor onze predikanten, maar ook voor iedereen die niet terugschrikt voor een brok stevige, maar 0 zo 'belonende' studie. Hulde aan de schrijvers, van wie ik - door tijdgebrek - de "leerlingen der begeleiders" geheel onvermeld laat. Dat is volledig onverdiend zoals de lezer merken zal die de moeite neemt het boek aan te schaffen. Deze recensies hebben het oogmerk twijfelaars alsnog tot dit verantwoorde koopgedrag aan te zetten.