St. Petersburg
1994-10-21
Sinds zijn ontstaan in het begin van de 18e eeuw heeft Sint-Petersburg de naam gehad het venster naar het Westen te zijn. Lange tijd zijn de luiken ervoor dicht geweest, maar nu staan ze weer open. De nieuwe openheid in Rusland wordt weerspiegeld in de naam van een aldaar gevestigde instelling: The Society for Open Christianity. Over de doelstellingen ervan had ik een gesprek met de directeur Konstantin Konstaninovitsj Ivanov. Een ontmoeting over evangelisatiemethodes, Aristoteles, de verschillen tussen 'Oost en West' en of die twee elkaar ooit zullen ontmoeten.- Jaargang 38
- nummer 21
Met deze instelling, die onder meer een school herbergt voor maximaal 200 leerlingen (momenteel veel minder) van grofweg 6 tot 16 jaar, heeft Ivanov ruimte willen maken voor samenwerking en dialoog voor christenen van verschillende tradities. Het is dus een soort ontmoetingsplaats voor gelovigen van Oost en West. Daarnaast dient het de dialoog te bevorderen met niet-gelovigen, voornamelijk in Rusland. Het waarom van de school is me niet meteen duidelijk, maar dat wil Ivanov wel uitleggen: "We leven nu in Rusland in een tijd dat er weer over het geloof gepraat kan worden, niet alleen in huis, maar ook op straat. Dat gebeurt nog heel weinig, maar het kan weer. Dan zou je zeggen: er kan dus ook weer geëvangeliseerd worden, maar zo werkt dat hier niet, of liever: evangelisatie zoals die in het Westen plaatsvindt, werkt hier niet. Daarvoor hebben Russen teveel wantrouwen naar wat onbekend is, maar ook naar wat te direct is, zoals straatevangelisatie. Een school is dan veel vertrouwder, past meer in deze samenleving." Maar dan de eigenlijke reden, de dialoog.
Iv.: "Dat een instituut als dit nodig is heeft een aantal redenen. In de eerste plaats natuurlijk omdat lange tijd de Orthodoxe kerk de enige is geweest in Rusland; geen andere christelijke tradities, dan ook geen dialoog met hen.
Een andere reden is dat het geloof in Rusland altijd meer is beleefd dan besproken. De inhoud van ons geloof is van dien aard dat die zich moeilijk in woorden laat vatten. Dan heeft een dialoog ook weinig zin. Voor het ontbreken van de dialoog met niet-gelovigen, dus 'naar buiten' speelt ook nog mee dat een Rus zich in zijn omgang met anderen over het algemeen laat leiden door het begrip vreesniet angst maar vrees. Dat geldt voor een ontmoeting met vreemden, maar ook tussen man(nen) en vrouw(en). In eerste instantie maakt hen dat voorzichtig en afwachtend, en, als die vrees overwonnen is, vaak overmoedig."
In zekere zin zijn die laatste twee redenen tot elkaar te herleiden. De vrees die 'de Rus' heeft naar vreemden heeft hij ook naar De Vreemde of Het Vreemde, het Goddelijke. God is de vreemde, de .mysterieuze, de andere. Over Hem valt nauwelijks direct te spreken.
Iv.: "Een van de voornaamste verschillen tussen Oost en West is dat voor de Rus de werkelijkheid nog heilig is, gekenmerkt door het mysterie. Dat maakt hem minder zeker van zichzelf dan in het Westen. (De westerse geloofszekerheid is de Russische gelovige dan ook onbekend.) De Oosters-orthodoxe manier om met dat mysterie om te gaan is indirect; concreet betekent dat hier: via de traditie. Omdat die traditie gevormd is in het verleden, is de orthodoxe kerk ook een kerk van het verleden. De westerse kerken zijn veel meer gericht op het heden, het hier en nu."
Ivanov, zelf huiverig voor het aanwijzen van diepere oorzaken ("dat doen jullie in het Westen maar"), bevestigt toch de suggestie dat Aristoteles en zijn filosofie een rol heeft gespeeld. Deze Griek heeft in de Griekse en Russische kerken geen ingang gevonden, in tegenstelling tot het Westen. Zijn sterk analyserende en rationele wijze van omgang met de werkelijkheid werd in de tijd van de scholastiek zelfs op God toegepast.
Iv.: "Naar ons idee is de westerse manier van omgaan met God veel te direct. Ofwel God wordt ontleed en bewezen, als in de scholastiek, ofwel Hij wordt zo dichtbij gebracht dat je bijna een arm om zijn schouder kan leggen, als je met je vriend doet. Dan heb je misschien een vriend, maar is die nog wel God, vraag ik me af. Die directe omgang laat geen ruimte voor het mysterie.
Wij beiden, Oost en West, hebben onze zwakke kanten, vandaar ook dit centrum, om van elkaar te leren. Wij beide lopen gevaar God te verliezen; het Westen door Hem te dichtbij te halen, het Oosten misschien door Hem te ver van ons af te duwen. God als heilige die boven de wereld staat met gelovigen die boven de wereld zweven. Dat is trouwens ook niet bevorderlijk voor de dialoog met niet-gelovigen.
Voor de Westerling is de Oosters Orthodoxe Kerk de kerk van de iconen, voor henzelf is die meer de bewaarster van het mysterie. Hebben die twee, icoon en mysterie, iets met elkaar te maken?
Iv.: "De indirecte manier van omgaan geeft meer ruimte aan de menselijke verbeelding. God is een mysterie, uiteindelijk niet volledig te begrijpen. Vandaar dat we in plaats van in begrippen meer in beelden op Hem reageren.
Een beeld als een icoon, maar eigenlijk is de hele liturgie een verbeelding van het geheim, komt directer binnen, spreekt de mens als geheel aan, terwijl een woord het gevaar heeft voorwerp van gedachten te worden en jilet meer.
En ach, iedereen weet toch dat beeldspraak sterker kan spreken dan pure omschrijving?"
De voor de hand liggende conclusie dat het Westen meer woord-georiënteerd is en het Oosten meer beeld-georiënteerd, vindt Ivanov weer net iets te westers. Met dat soort spitsvondigheden mogen wij ons de hersens pijnigen.
Over pijn gesproken. Naast de vaak overweldigende schoonheid van de oosterse orthodoxie kent het verleden van Rusland nog een rode draad, en wel die van het lijden. Gaan die twee altijd samen, lijden en schoonheid? Wat is de plaats en zin ervan in de oosterse kerk?
Iv.: "Rusland heeft aan den lijve ondervonden wat het is om in een atheïstische, een god-loze stáat te leven. Het atheïsme in zijn moderne variant dan, grofweg terug te voeren op Feuerbach en tijdgenoten, was een virus waartegen Rusland zich niet tijdig heeft kunnen wapenen. De ziekte die het gevolg was heeft het land tot het uiterste doorleefd.
De ervaring van God verlaten te zijn, waar jullie in het Westen over praten, hebben wij beleefd. Rusland heeft zich als het ware opgeofferd om dit evangeliewoord: 'Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten' vlees te maken, te inkarneren in deze tijd. Die ervaring en hoe Russen desondanks God niet verloren maar misschien juist vonden, zou een vaccin kunnen zijn voor het Westen, dat getuige de recente onderzoeken steeds duidelijker afstevent op een samenleving zonder God. De Russische inventiviteit, zijn zintuig voor het mysterie, het verborgene van God en zin God zouden bouwstenen kunnen zijn naar een wederopstanding van de beleving van God in het Westen. Op die manier zou ons lijden in het Oosten een extra betekenis krijgen."
De kerk van het verleden vs. de kerk van het heden. Wat is hun toekomst?
Iv.: "De verschillen tussen de twee tradities bestaan gewoon. Het is niet de bedoeling die weg te poetsen om een te worden. Wij kunnen dat tenminste niet. Wij kunnen leren van jullie persoonlijke, individuele manier van omgaan met God, jullie misschien van onze beleving. Wat mij betreft mogen die verschillen blijven omdat we dezelfde toekomst hebben. We zijn op verschillende plaatsen, maar we gaan dezelfde kant op."
Met dank aan Kostja, de vertaler.