Paulus; de Apostel en zijn Evangelie
1994-12-02
Ds. Herman Amelink. Paulus. De Apostel en zijn Evangelie. Van den Berg. Kampen. 1994. 224 pp. prijs f.39,50.- Jaargang 38
- nummer 24
Een heel nuttig boek!
Wie het blauwe boekje van de Nederlands Gereformeerde Kerken inziet ziet als eerste in de rij predikanten ds.Herman Amelink vermeld staan, emeritus predikant van de gemeente van Langerak en met zijn 75 jaar een van de "veteranen"
in onze kring van dominees. In de loop van lange jaren heeft ds.Amelink een studie van de apostel Paulus gemaakt die onlangs heeft geleid tot de publicatie van een kloek boek. Dat is niet de enige manier om het boek te beschrijven.
Ik zou ook kunnen zeggen dat het een prima leesbaar boek is, een nuttig en informatief boek ook, dat helpen kan bij nauwgezette Bijbelstudie. De vele voetnoten verwijzen naar uiteenlopende titels van studies over het Nieuwe Testament, maar het meest komen toch rechtstreekse verwijzingen naar het Nieuwe Testament voor. 't Is een boek dat heel aardig zou zijn voor de weer te verwachten donkere wintermaanden.
Ook Bijbelstudiekringen zouden met profijt van dit boek gebruik kunnen maken, maar ook degenen die van plan zijn belijdenis te gaan doen zouden veel aan dit boek kunnen hebben. Deze lijst van hen die met het lezen van dit boek een stimulans voor kennis en geloofsleven zouden kunnen krijgen is hiermee stellig nog niet uitgeput!
Een heldere stijl
Dat is een eerste beschrijving en typering. Vervolgens hoop ik wat meer in detail te treden. Ik doe dat steekproefsgewijs; dat is bij een boek van dit kaliber noodgedwongen de enige manier, meen ik. Eerst maar wat over de·stijl. Die is bijna zonder uitzondering zeer bevattelijk. Ik heb eigenlijk in dit boek van ruim 220pagina's maar een zin gevonden die me wat moeilijk te volgen lijkt. Dat is: "Hoe indrukwekkend is het anakoloetgebruik van de apostel en hoe indringend het hanteren van de diatribe." (53) (Zo'n opmerking is feitelijk alleen bedoeld om aan te geven dat ik min huiswerk als recensent goed heb proberen te doen.) Verder is, zoals gezegd, de stijl van het boek mijns inziens een model van helderheid en eenvoud. Ds.Amelink weet heel goed dingen te verduidelijken . Wat betreft het niveau het volgende. Het boek Iijkt me bij uitstek geschikt voor betrokken gemeenteleden die nochtans geen studie theologie hebben gevolgd: het overgrote deel van de vaderlandse rechtzinnige Christenheid, met andere woorden. Wie al zich heeft gevoed met Paulus van Herman Ridderbos of een vergelijkbaar dik boek van de Schotse Nieuwtestamenticus F.F.Bruce Paul, The Apostie of the Heart set free, vindt in Ds.Amelinks boek misschien weinig dat hem of haar al niet langs die weg bekend geworden was. Wie enigszins begrijpelijk voor het lezen van voornoemde "turven" mocht terugschrikken krijgt met dit boek een heel handzaam en ook bepaald niet simplistisch boek in handen: zeer goede waar voor zijn of haar geld!
De inhoud
In vijftien hoofdstukken wordt de levensloop en de "theologie" van Paulus uiteengezet.
In hoofdstuk 1, "Meer gearbeid dan zij allen" wordt een poging ondernomen om Paulus' achtergrond te schetsen. "Saul, vervolger en apostel" vertelt het verhaal van zijn bekering. In hoofdstuk 3 gaat het over de relatie tussen Paulus en de overige apostelen. Het vierde hoofdstuk vertelt over de Hellenistische wereld waarin Paulus werken moest; daar lezen we (soms naar mijn smaak iets te kort) over het koine Grieks, "syncretisme" (de vermenging van religieuze opvattingen en praktijken in uiteenlopende erediensten), de heerserscultus en de twee hoofdvormen van Griekse wijsbegeerte die in het boek Handelingen aan bod komen: de visie van de Epicureeërs en de Stoïcijnen. Een volgend hoodstuk gaat over de situatie van de Joden in het Romeinse Rijk en de wijze waarop Paulus zich van die "infrastructuur" van wegen en steden en synagogen bedient.
Na een hoofdstuk over Paulus' medewerkers gaat het in 9 capita over de opvattingen en de verkondiging van Paulus. Welke hoofdkenmerken draagt zijn prediking en vooral, wat geloofde Paulus en hoe formuleert hij het? Bij dat alles blijft maar weinig dat echt gezegd moet worden buiten beschouwing, meen ik zelf.
Onder deskundige leiding
Het gevolg is dat de lezer onder deskundige leiding door het Nieuwe Testament wordt gevoerd, met voetnoten onder aan elke pagina om aan te duiden waar men de tekstverwijzing vinden kan. Voorbeelden van stukjes informatie, inzicht en doorzicht zin legio! Amelink gaat in op de vraag of Paulus inderdaad "een man van twee werelden", de Joodse en de Hellenistische geweest is. (9) Hij hanteert wezenlijke eruditie zonder er zwaarwichtig onder te worden, b.v. in een korte alinea waar even wordt gesproken over het Grieks woord voor "opvoeden" en wat dat betekent voor de vraag of Paulus nu in Tarsus of in Jeruzalem is opgegroeid. Binnen het bestek van een bladzijde komen we alle keren tegen dat Paulus zich op zijn Romeinse burgerrecht beroepen heeft, wat dat vermoedelijk wel of niet betekende, of het een recht was dat zijn familie verworven had of geschonken was vanwege eventuele opvallende verdiensten die de stad Tarsus aan het keizerrijk verleend had en nog diverse dingen.(Ds.Amelink voelt het meest voor een door Paulus' familie verworven recht, maar zegt m.Î. terecht-
:"Vanuit de Schrift is dit echter niet te beslissen." p.12) Verder - nu kom ik tot een willekeurige opsomming van gegevens - gaat het over de vraag of Paulus een tenten maker of een schoenmaker/ leerbereider was, (16,17)en de vraag of vermelding van Benjamin als zijn stam wel of niet van gewicht was, en zo ja, is dat dan theologisch gewicht? (19vv) Was hij wel of niet getrouwd, of getrouwd geweest (23-26)?Steeds, of bijna steeds, voel ik me in ds.Amelinks gezelschap bij het afwegen van die kwesties; zijn argumenten lijken me haast zonder uitzondering wijs en goed afgewogen. Slechts een enkele maal weet hij me niet te overtuigen; zo twijfel ik wat aan de juistheid van zijn uitspraak over het konflikt tussen Paulus en Barnabas over Markus aan het einde van Handelingen 15. "Misschien liet Barnabas zich leiden door een misplaatst gevoel van loyaliteit jegens zijn familie" is wel voorzichtig gesteld. Een paar zinnen verderop lees ik echter: "Uit de verdere gang van het boek Handelingen blijkt dat Lucas het werk van Paulus bleef volgen. Vanaf dat moment geeft de Heilige Geest alleen Paulus aandacht en dat zegt wel iets over zijn gelijk in dit geschil." (71) Op die gedachtegang is m.i. wel wat af te dingen. De reden dat Lukas Paulus volgt ligt, zo wordt in Handelingen 16:10 gesuggereerd, in het feit dat hij op Paulus' tweede Zendingsreis zich bij het reisgezelschap van de apostel heeft gevoegd. Het woord "zij" in het begin van hoofdstuk 16wordt vervangen door "wij" vanaf vers 10 van datzelfde hoofdstuk. Ook zou ik geneigd zijn aan de (door ds. Amelink natuurlijk vermelde) tekst in 2 Timotheüs 4:11 de konklusie te verbinden dat Barnabas met zijn geneigdheid om Marcus nog een kans te geven gelijk heeft gekregen! Ook Paulus is Marcus als "nuttiq voor de dienst" gaan ervaren. Daar haal ik persoonlijk de les uit dat we mensen die ons tegenvallen niet te snel moeten afschrijven, maar steeds weer nieuwe kans moeten geven. Ik vermeld dit geval als een van de weinige waar ik met de auteur wel zou willen discussiëren over de juistheid van een uitspraak. Als we dan opnieuw beseffen dat het om een geheel van 220 pagina's gaat, dan is dat wel indikatie hoezeer Amelink verstandig en genuanceerd wil denken, en daar ook heel vaak zeer in slaagt.
Een greep uit de inhoud
Blijft overeind dat lezers in ds. Amelinks boek vinden dat het Romeinse Rijk ongeveer 54 miljoen inwoners bevatte, waarvan 7% Joden (63), dat Lukas consequent van Silas spreekt, terwijl Paulus het altijd over Silvanus heeft (73), dat Timotheüs ook in de gevangenis gezeten moet hebben, met verwijzing naar de Brief aan de Hebreeën 13:23.(76) En nog veel meer! Met name als het gaat om Paulus' visie op de rechtvaardiging, is het goed om het boek met aandacht te lezen. (hoofdstuk 10, "Het Kardinale Dogma".) Zo zal ook menige (oudere?) lezer met extra aandacht kijken wat er over Israel en de Kerk geschreven staat (pp.203-217).Daar vind ik persoonlijk de weergave wat aan de korte kant; er is stellig reden te vragen of bij een volgende druk een en ander iets uitvoeriger kan, temeer omdat op dit punt wellicht door niet iedereen gelijk gedacht wordt. (Of "Rabbi Small van Kemelman" (215) voldoende geïntroduceerd is voor diegenen die die boeiende Joodse detectives niet kennen betwijfel ik.) We kunnen het met ds.Amelink eens of minder eens zijn bij uitspraken over de Gereformeerden en Evangelikalen (dat.
woord acht ik overigens minder juist dan "evangelischen" in de context waarin hij spreekt), de Evangelische Alliantie en de kwaliteit van psalmen vergeleken met opwekki ngsl iederen (pp.187,188), feit is dat zijn opening van de Schriften lezers alleen maar goed kan doen. Het boek is in veel opzichten een "echt commentaar in de Gereformeerde traditie"
te noemen, meen ik. Nog een punt dat ik wel belangrijk vind.
De auteur haalt een keur aan werken aan, variërend van de oude prediker Johannes Chrysostomus (incidenteel) en Calvijn (vaker) tot eigentijdse literatuur over Paulus. Daarbij lijken me bijna alle relevante boeken in ons taalgebied behandeld, en vaak zo behandeld dat je als lezer inzicht krijgt wat de "theologische ligging" van die auteurs is. Ook blijkt geregeld bekendheid met de Duitse literatuur maar wat ik een beetje betreur is het goeddeels ontbreken van verwijzingen naar een menigte nuttige werken in het Engelse taalgebied. Voor zover ik zo gauw kon nagaan waren verwijzingen naar Engelstalige artikelen of boeken op pp.147 en 189 de enige. Daarmee bleven uitstekende werken van Michael Green, F.F.Bruce (voor zover niet vertaald; zie p.70) en vele anderen buiten beeld. Naar ik vermoed, is dat ten dele een generatiekwestie. Jammer is het echter wel, als ik tenminste terecht het vermoeden uitspreek dat veel jongeren tegenwoordig veel gemakkelijker een Engels dan een Duits boek ter hand nemen. Zelf voel ik me zeer vertrouwd met die Engelstalige traditie en op de een of andere manier heeft dat ook wel enige invloed op mijn zicht op bepaalde zaken.
Jammer vind ik ook dat een boek als Paulus van John Drane, dat een jaar of tien geleden bij Gideon uitkwam, en het daar ook verschenen Joden en Heidenen en het Nieuwe Testament van de hand van Menachem Benhayim onvermeld gebleven zijn. Dat waren een paar boeken uit de meer "evangelikale traditie", die ik destijds zelf vertaald heb omdat ze m.i. aanvulden wat er in ons land aan theologisch aanbod was. Juist omdat ds. Amelink zoveel titels vermeldt, betreur ik de afwezigheid van een werk dat echt geprobeerd heeft met de aanspraken (en aanvallen) van de "Redaktionsgeschichte"
serieus te nemen en te pareren. Maar zoals duidelijk zal zijn, kan een boek niet alles bevatten, zeker niet, als het qua aantal pagina's binnen de perken moet blijven.
Samenvattend concludeer ik dat ds. Amelinks boek een aanwinst in de boekenkast en voor ons geestelijk leven is.
Mits het werk ook gelezen wordt, uiteraard! Zeer aanbevolen.