Leren is meer dan weten
2007-07-27
Op het gebied van de catechese is van alles aan de hand. Aan de ene kant zijn er mensen die spreken over een crisis in de catechese. Dr. Wim Verboom1heeft in zijn afscheidscollege gewezen op het ontstellende gebrek aan kennis bij jongeren in het brede middenveld van de Nederlandse Hervormde Kerk. Maar geldt dit ook niet voor jongeren uit de Nederlands Gereformeerde Kerken?- Jaargang 51
- nummer 15
Ook daar zijn deze geluiden te horen. En er is bezorgdheid, als geconstateerd wordt dat catechisanten steeds minder hoeven te memoriseren.
Aan de andere kant zijn er tal van nieuwe initiatieven om de catechese te verbeteren. De tijd dat één methode in alle kerken gebruikt werd, is voorbij. Vijftien jaar geleden werd de in kringen van de CGK en NGK ontwikkelde methode Rondom de Bijbel op veel plaatsen gebruikt. Ook materiaal uit de GKV had hier en daar een plek, bijv. de methode Ik geloof. Van Reflector, de methode van ds. M. van Campen, wordt intussen ook veel gebruik gemaakt. Daarnaast wordt op plaatselijk niveau veel materiaal ontwikkeld. Tegelijk verschijnen ook nieuwe, landelijke methodes. Methodes die zich vaak ten opzichte van eerdere onderscheiden, doordat er naast inhoudelijke ook nieuwe pedagogische en didactische inzichten zijn verwerkt.
Geen objecten meer
Vergelijking van de verschillende edities van de Christelijke Encyclopedie kan een middel zijn om ontwikkelingen in beeld te krijgen. Zo ontdek je dat in de eerste en tweede versie van de Christelijke Encyclopedie gesproken wordt over de objecten van de catechese. Daarmee lijken de catechisanten omschreven te worden als passieve ontvangers. Misschien dat hier een van de kernpunten van de ontwikkelingen aan het licht komt. Want ook al zou je willen dat zij de objecten waren van de catechese, ze hebben er zelf wel voor gezorgd dat ze zich niet als object laten behandelen.
In plaats van hen in te wijden in de geheimenissen van de kerk, is het in de praktijk eerder zo dat van de catecheet gevraagd wordt zich in te leven in de belevingswereld van de jongeren. In de catechese is het een aandachtspunt geworden dat er meer nodig is dan alleen de boodschap te verkondigen.
Onderwijskundig gesproken: die moet afgestemd worden op de beginsituatie van de catechisanten. Een catecheet die zich alleen verdiept in de inhoud en niet in de leef- en denkwereld van de catechisant, kan honderd keer gelijk hebben, maar zijn boodschap komt niet over. En dit laatste, dat de catechisanten er iets van leren, is wel de bedoeling van de catechese. Catecheten zijn overigens niet de enigen die zich zorgen maken over het gebrek aan kennis. Velen zien het als het zorgpunt van het moderne onderwijs.
Misschien zitten we onderwijskundig in een overgangsfase. Een overgang die te maken heeft met wat als aangrijpingspunt wordt genomen in het onderwijs. Een probleem dat makkelijk te vertalen is naar een catechetische setting. Als je vraagt waar het om gaat in de catechese, vraag je naar doelstellingen. In het onderwijs is het vrij algemeen aanvaard, dat je doelstellingen formuleert in termen van leerlingengedrag. Je bent pas tevreden, als de leerlingen wat leren. Dit klinkt zo vanzelfsprekend, dat je soms niet eens door hebt dat hiermee een enorm accentverschil wordt verwoord. Want er is ook een tijd geweest dat de inhoud van het onderwijs als ankerpunt werd genomen. Dan ging het vooral over onderwerpen die in de catechese aan de orde moeten komen. Soms werd de lat zo hoog gelegd, dat menig ouderling het benauwd kreeg bij het onderzoek voor de belijdenis, wanneer de predikant of catecheet onverwacht de ouderlingen mee liet doen. Vandaag gaat het veel meer om wat het geleerde uitwerkt in de catechisant.
Leren is meer dan weten
In een gangbare leertheorie 2 wordt onderscheid gemaakt in leeractiviteiten, die kunnen toenemen in complexiteit. Je kunt insteken op het niveau waarop een leerling onthoudt en begrijpt waar het over gaat. Als je die onthouden hebt en begrepen, dan beheers je de leerstof.
Dan kun je er bij wijze van spreken tentamen in doen. Daarbij is begrijpen een niveau hoger dan onthouden. Hierover zijn vanuit de catechese goede voorbeelden te geven. Hoe vaak werd daar niet een catechismusantwoord geleerd en keurig opgezegd, zonder dat dit werd begrepen. Een boeiende vraag daarbij is of het memoriseren eigenlijk wel het niveau had bereikt van onthouden. Heel vaak was dat niet zo, want een uur na de catechisatie waren vele catechisanten al niet meer in staat om het antwoord op te zeggen. Het was even opgeslagen in het korte geheugen.
Je kunt heel goed de leerstof beheersen, zonder dat het je raakt of dat je je er persoonlijk bij betrokken voelt. Het is juist een kenmerk van geloofskennis, dat die op méér dan onthouden en begrijpen een beroep doet. Het gaat om kennis die je raakt, die jou wil veranderen, die jouw persoonlijk eigendom wordt en tot je actieve bagage gaat behoren. Het is vaak kennis die je integreert met je voorkennis en die juist daardoor goed beklijft. Anders dan kennis van wiskunde of aardrijkskunde is het kenmerkende van de geloofskennis, dat het een beroep doet op deze laag. Daarom is het goed te verdedigen dat geloofsonderwijs op een hoger niveau gericht moet zijn dan die van onthouden en begrijpen.
Juist de persoonlijke verwerking en betrokkenheid verdienen de aandacht. In de leertheorie wordt dan vaak nog een vierde niveau onderscheiden, dat is het niveau dat je de geïntegreerde kennis kunt toepassen in een andere situatie. Bijvoorbeeld dat je in een gesprek met iemand die anders gelooft, zinvolle zaken kunt noemen die je op catechisatie, hebt geleerd. Je kunt dan de kennis niet alleen verwoorden in de kerk en met geloofsgenoten op het moment dat er zo’n onderwerp ter sprake is, maar ook in heel andere situaties.
| Leeromgeving Follow Up De in dit en de volgende artikelen genoemde didactische inzichten liggen ten grondslag aan de nieuwe catechesemethode Follow Up. (zie www.follow-up.nu) Deze methode kenmerkt zich op het eerste gezicht niet door spectaculaire veranderingen, als het gaat om het uiterlijk van de moduleboekjes. Die lijken op de gewone gebruikelijke methoden. Het gaat er veel meer om hoe de lessen opgebouwd worden en of gebruik gemaakt wordt van nieuwe didactische inzichten. Daarom wordt ook niet zo zeer gesproken van een nieuwe methode, maar van leeromgeving. In deze leeromgeving is er plaats voor scholing van catecheten en ondersteuning via een internetsite. En omdat lesgeven iets dynamisch is, is het een leeromgeving die ook steeds in ontwikkeling is. |
Voorkennis en relevantie
Er zijn didactisch gezien vaardigheden en middelen die kunnen bevorderen dat het leren primair gericht wordt op het niveau van integratie. Als je wilt bereiken dat een onderwerp niet als los onderwerp in het geheugen wordt opgeslagen (en dus weer gauw vergeten), dan kun je via een oefening, een stelling of een opdracht eerst de voorkennis van de catechisanten activeren. De catechisanten komen dan als het ware al in de sfeer van het onderwerp.
Leerpsychologisch activeer je dan de voorkennis en wat de catechisant van het onderwerp vindt, waar de nieuwe kennis bij aansluit. Zo’n oefening is geen tijdverlies, maar juist heel effectief als je echt wilt leren.
Of een ander punt: vaak vinden catechisanten de stof niet interessant. Interessant heeft vaak te maken met relevantie: ze kunnen niet aangeven waarom ze het moeten leren of waarom het nu belangrijk is dat ze dit leren of weten. Maar ook hiervan is in de catechese een eigen punt te maken. Met andere woorden: niet alleen afwachten en hopen dat ze gaan inzien dat het belangrijk is, maar (didactisch) omgekeerd: eerst aangeven met voorbeelden en andere technieken, laten zien waarom het belangrijk is en het dan gaan bespreken. Dat is wat anders dan zoals nu vaak gebeurt: iets behandelen omdat het aan de beurt is. Een volgende keer verder.
Hans Meerveld is docent didactiek van de catechese in Kampen (TUK) en Zwolle (GH) en projectleider van het catecheseproject Follow Up. Roel Venderbos is predikant van de NGK in Kampen en lid van de kernredactie van Follow Up.
1) Prof. Dr. W. Verboom heeft op 29 september 2006 een afscheidscollege gehouden als bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden, met de titel: Een voet te hoog?
2) Zie bijvoorbeeld een actueel boek op het gebied van de didactiek: S.Ebbens e.a. Effectief leren, Groningen, 2006