Nabeschouwing bij de dood van koning Boudewijn van België
1993-08-27
"Hij gebruikte zijn geloof als een instrument om te dienen en niet als een wapen om zich te laten gelden."- Jaargang 37
- nummer 18
Kardinaal Danneels
Wat de media ons in de regel brengen is weinig opwekkend. De ene tijding is nog afschuwelijker dan de andere. Je moet wel eens denken aan wat de profeet Jesaja voorzei: "Het kennis nemen van het nieuwsbericht zal enkel verschrikking zijn" (Jes. 28:19c). Inderdaad, hoe vaak zit je niet te sidderen in je tv-stoel. Des te opvallender en verblijdender was wat de krant en de tv ons hebben laten lezen en zien rondom het overlijden en de begrafenis van koning Boudewijn. Het loont ruimschoots de moeite daar in een afzonderlijk artikel de vinger bij te leggen. Dit mooie mag niet ongesignaleerd blijven. Heel opmerkelijk hoe een wat teruggetrokken en stijve man zich zo'n populariteit heeft weten te verwerven in de harten van de gewone mensen van zijn volk. 'Merci, Sire!'een ware bemoediging was dat voor alle mensen die niet vlot in de omgang zijn. Dat ze met hun uitstraling toch grote invloed ten goede kunnen hebben op hun omgeving. En nog opmerkelijker wordt het allemaal als je bedenkt dat het hier om een vrome en biddende koning ging. We hadden niet kunnen denken dat nu juist dàt zo zeer op prijs zou worden gesteld bij de man in de straat. Dat past toch helemaal niet in het beeld dat we ons van onze tijd hebben gevormd? Wij hebben het over haast niets anders dan over de teruggang van het geloof en de leegloop van de kerken. Het leven denken we ons door en door geseculariseerd. Zitten we met onze inschattingen wel goed, heb ik me dezer dagen afgevraagd.Het valt mij op dat in de media en in de preken de secularisatie verder voortgeschreden is dan bij de gewone man. Wanneer die laatste aan het woord komt merk je niet alleen een gezonde nuchterheid in het beoordelen van allerlei zaken maar ook een opvallende welwillendheid tegenover het geloof. Maakt de spraakmakende en schrijfgrage elite zich soms over die secularisatie meer wijs dan nodig is? Of kijkt die alleen de intelligentsia of wat daarvoor doorgaat naar de ogen?
Rome vergeleken met de protestanten
Wat ook kan is dat het bij onze zuiderburen wat gunstiger ligt dan bij ons. Ze zijn daar rooms. Wat was die uitvaartdienst ook rooms! Koning Boudewijn die als voorbidder van zijn volk alleen van plaats veranderd was, zoals kardinaal Danneels zei. Nu niet meer op de aarde, in de kleine kapel van het kasteel Laken, maar in de hemel. Nee, dat zouden wij nooit zo zeggen. Wij hebben genoeg aan onze enige voorbidder Jezus Christus, zoals artikel 26 van de NGB (het mooiste van alle zevenendertig!) zegt. Maar hoe komt het nu dat ik daar toch weinig aanstoot aan nam? Hoe komt het dat ik mij tot het rooms-katholieke in toenemende mate aangetrokken gevoel? Niet alleen dat van België maar ook dat van hier en elders? Hoe komt het dat ik met gespitste oren luister als de paus ergens iets zegt of de aartsbisschop Simonis geïnterviewd wordt?
Nee, heus niet om wat zij zeggen over de geboortebeperking en de vrouw in het ambt. Dat zijn de punten waar onze media zo zielsgraag over vallen. Maar voor mij zijn dat bijkomstigheden vergeleken bij dat ene dat me zo machtig aanspreekt. Wat is dat ene dan? Want ik heb zelf ook mijn bezwaren: de plaats van de paus, de Maria-devotie, de lijfelijke aanwezigheid van de Heer in het altaarsacrament - het zijn en blijven hobbels. En met wat over de geboortebeperking en de plaats van de vrouw gezegd wordt ben ik ook bepaald niet gelukkig. Maar er staat wat tegenover. Dit staat er tegenover: Ze weten daar nog wat religie is. En wat bidden wil zeggen. En juist dat kun je in menige protestantse kerk zo missen.
Dat zijn vaak landen die wat dit betreft dor en mat van droogte branden en waar niemand lafenis kan krijgen.
Kan er niet wat meer warmte af bij het naar buiten treden? Neem nu een blad als Hervormd Nederland. Ik lees het sinds jaar en dag maar het is een krant waar je ijskoud bij wordt. Religieus dan. Nooit eens een hartelijke warme geloofstoon. Ik proef wel een begaan zijn met allerlei menselijke noden (soms ook wel met noden waar ik geen feeling voor heb), maar . in de aanpak daarvan spelen God en zijn Woord geen merkbare rol. Je kunt alleen al aan de toon merken dat er niet veel gebed achter staat. En dat geldt niet minder van Voorlopig, dat daarbij in zit. En dat zijn toch twee stemmen die voor de twee grote protestantse kerken tamelijk toonaangevend zijn. Het zijn bladen van de geestelijke elite daar. En het lijkt wel of het dagblad Trouw uit die hoek zijn inspiratie krijgt. Religieus even kil. Nee eerlijk, als ik zou moeten kiezen dan zou ik nog eerder rooms-katholiek worden dan dat ik me in die sfeer thuis zou voelen. Vanwege dus de religieuze herkenbaarheid. En ja, dan is er nog wel meer te noemen. Ik vind ze verder bij de katholieken ook stabieler dan bij de protestanten, wat meer bedacht op de overeenstemming met de kerk van alle tijden. Niet zo wild. Theologen kunnen daar aardig vrij grasduinen en ravotten, dat is waar en ergens ook wel aantrekkelijk (mits ook zij de religieuze warmte niet verwaarlozen), maar de kerk zelf gaat daar niet zo gauw achteraan. De officiële vertegenwoordigers brengen je in hun spreken of schrijven altijd wel bij de hoofdzaak van het evangelie. Zonder cynisme of raillerende toon en vanuit een diepe overtuiging en zekerheid.
En denk erom, dat spreekt de gewone man aan. Natuurlijk, die rebelleert er wel eens tegen en scheldt er wel eens op, maar toch vanuit de gedachte: Dat kun je van de kerk verwachten. Protestanten zeggen te vaak dingen die je niet van kerkelijke zijde·zou verwachten. Daarom vind ik de katholieken pastoraier. Soms denk ik: Zouden die overkritische protestantse stemmen die bij alles wat ze aanpakken zo sterk in het vragen en zo zwak in het antwoorden zijn, dat warme religieuze geluid van (bijvoorbeeld) Rome bewust vooronderstellen? Zouden ze daar alleen maar hun randbemerkingen bij maken in de geest van "ja,maar ..."? Waarbij dus het belangrijkste 'ja' te gedempt en het minder belangrijke 'maar' te nadrukkelijk klinkt?
Dat zou nog het mildste oordeel zijn waartoe ik mezelf kan opwerken. Het zou trouwens wel betekenen dat die godsdienstkritische protestanten ten opzichte van de katholieken (en neem daar voor wat dit betreft de evangelischen maar bij) alleen maar in de weer zijn rondom een te leeg midden en daardoor slechts wat rommelen in de marge. En of dat nu hun bedoeling is... Zo'n qrote bescheidenheid zou me van hun kant verbazen.
Geëngageerde vroomheid
Vroomheid voor de tv, dat was het hartverwarmende van die begrafenisdienst. En dan geëngageerde vroomheid.
Want van maatschappelijke betrokkenheid hebben we bij de vrome koning Boudewijn ook zo wel het een en ander kunnen merken. Zijn medegevoel met de aidspatiënten en zijn verontwaardiging over de vrouwenhandel kwamen in die dienst duidelijk en zeer indrukwekkend naar voren. Dat was toch volstrekt uniek! Dat een Filippijnse ex-prostituee voor koningen en regeringsleiders getuigde van de hulp die ze van de koning ontvangen had. Die vrouw kon zo bij Salomo vandaan gekomen zijn! Als één van die twee hoerenmoeders bijvoorbeeld. Ik maakte bij het zien de vergelijking met de messiaanse koning uit Psalm 72 van wie geschreven staat: "Voorwaar, hij zal de arme redden die om hulp roept, de ellendige en wie geen helper heeft; hij zal zich ontfermen over de geringen en de arme, hij zal de zielen der armen verlossen. Van druk en geweld zal hij hun leven bevrijden, hun bloed zal kostbaar zijn in zijn oog." Koning Boudewijn vertoonde in zijn zorg voor deze gedupeerde vrouwen niets minder dan het beeld van koning Christus. En juist dat samengaan van een intens gebedsleven met deze sociaalvoelendheid vond ik zo sterk. Jarenlang heeft men ons van bevrijdingstheologische kant verveeld met de tegenstelling tussen vroomheid en maatschappelijke actie. Bij deze vorst hingen en gingen ze zomaar spanningsloos samen. En dan is daar geen natie achter hem die zegt: Die maatschappelijke bewogenheid - ja, maar die vroomheid - nee! Nee, men voelt dat die twee behoren samen te gaan en men accepteert beide. Nog eens, hebben we rond het overlijden van koning Boudewijn niet een kijkje gekregen in het echte leven van de gewone mensen dat anders doorgaans door de media wordt toegedekt? Worden we door de ongecontroleerde macht van de journalisten en hun fotografen niet voortdurend bij de neus genomen en om de tuin geleid? Want of je nu links of rechts in de media rondkijkt - dat de christelijke godsdienst een zegen voor de samenleving en een maatschappijsanerende kracht van je welste is maak je nergens uit op. De aandacht wordt daar nooit op gevestigd, alleen de karikaturen daarvan worden breed behandeld. En als het religieuze zich in al z'n warmte manifesteert (zoals bijvoorbeeld op een EO-jongerendag) dan geeft de pers in de regel 'niet thuis', zeggende dat dat geen nieuws is. Maar gelukkig, bij Boudewijns overlijden kon men er goddank niet onderuit. Ik ben heel blij dat ik het gezien heb. Het heeft me voor ons Europa weer wat moed gegeven.
Er valt daarin veel meer geloof te mobiliseren dan wij voor mogelijk houden. Als we maar verder willen kijken dan onze intellectuele neus lang is.
Antipapisme
Wat ik wil zeggen komt dus hierop neer dat ik rondom de dood van koning Boudewijn sterk getroffen ben door de religieuze herkenbaarheid van de roomse kerk, in tegenstelling tot de grote protestantse kerken die ik zo weinig vroom vind, zo weinig aanstekelijk warm. Efraïm rechtvaardigt zich boven Juda, zou de profeet Jeremia (3:11) zeggen. Maar 0 wee, nu las ik in het Reformatorisch Dagblad van 10 augustus toch heel andere dingen. Een redactioneel commentaar onder de smalende titel 'Boudewijn de heilige'. Een werkelijk papenvreterig stukje. Het was net of de schrijver bang was dat de begrafenis van de koning der Belgen grote indruk op zijn mensen gemaakt zou hebben en dat zijn krant wilde die zijn bestaan rechtvaardigen die indruk met wortel en tak moest uitroeien. De typische zwaarprotestantse paradepaardjes (een te frivool woord, maar in dit verband kwam het zo op mij over) werden zelfs van stal gehaald om te laten zien dat alles daar toch wel 'door en door rooms' was toegegaan. Men leze zelf:
" ...Als trouw zoon van de heilige moederkerk kon Boudewijn ook op lovende woorden van kardinaal Danneels rekenen.
De Mechelse aartsbisschop prees zaterdag bij de begrafenis de overleden koning letterlijk en figuurlijk de hemel in. Boudewijn was nu in de hemel de voorspraak geworden voor het Belgische volk, zoals hij tijdens zijn leven ook vaak bezig geweest was om voor de Belgen te bidden. Een door en door roomse benadering. Niet voor niets ging meteen na Boudewijns dood het gerucht dat hij best in aanmerking zou kunnen komen voor een heiligverklaring, zoals vroeger wel meer met vorsten gebeurd is die een (althans naar roomse maatstaven gemeten) voorbeeldig leven leidden. Bepaalde opmerkingen uit de begrafenistoespraak van kardinaal Danneels versterkten die gedachte. De Rooms-katholieke Kerk heeft voor een dergelijke heiligverklaring bepaalde (vaak langdurige) procedures. Een van de vereisten is dat de kandidaat-heilige minstens een paar wonderen verricht heeft. Nu kan één wonder in ieder geval aan Boudewijn worden toegeschreven, namelijk dat hij de Belgische staat bij elkaar heeft weten te houden. Het was heel duidelijk de opzet van koningin Fabiola om de begrafenisplechtigheden niet in een sfeer van somberheid te laten verlopen. Niet het zwart van de rouw moest overheersen, maar juist de vrolijke kleuren hadden de voorkeur. Zelf was zij in het wit gekleed. Ook de vorstelijke gasten werd verzocht zich niet te donker te kleden. Onze koningin Beatrix ging overigens, net als koningin Elisabeth van Engeland, in het zwart. Kortom, de ernst van de dood werd zoveel mogelijk weggepoetst, zoals bij veel hedendaagse begrafenissen het geval is. Maar voor bedelaars en voor koningen geldt het Bijbelwoord dat de dood de bezoldiging is van de zonde. Boudewijn mag dan qua levenswandel in bepaalde opzichten een voorbeeld zijn geweest voor zijn familie en voor vele hooggeplaatsten in deze wereld, maar met al die (vermeende) goede werken kan een mens voor God niet verschijnen. Alleen het bloed van Jezus Christus, Gods Zoon, reinigt van alle zonden."
Wat jammer! Wat een gemiste kans om nu eens over de kerkmuren heen een teken van herkenning af te geven! Een signaal van hoe dicht we bij elkaar staan als het gaat om de vragen van leven en dood. Toen ik het las dacht ik: Is dit nu de kerk in dienst van de waarheid of is dit de zogenaamde waarheid in dienst van de zogenaamde kerk?
Alleen het bloed van Jezus Christus reinigt van alle zonden? Juist! Maar daarom werden nu toch de tekenen van Christus' lijden, het brood en de wijn, uitgereikt en daarom werd er toch gebeden om zondenvergeving? Werd Christus soms niet uitbundig gedankt en geprezen als het Lam Gods dat de zonden der wereld wegdraagt? En màg iemand misschien ook de hemel in geprezen worden als zo duidelijk blijkt dat hij de kracht voor zijn voorbeeldig leven gezocht heeft in het geloof in deze Christus en in het gebed? Over het gebed gesproken, hoe treffend juist en ontroerend was niet de voorlezing van Salomo's gebed om wijsheid voor het regeerambt! Wat een rijk geestelijk leven moet aan zo'n tekstkeus wel niet ten grondslag liggen! En wat fijngevoelig om dit nu juist de kroonprins te laten voordragen! En hoe hoopvol dat deze dat ook wilde en met grote eerbied en nadruk deed! Ik vond dat eigenlijk het hoogtepunt van de hele plechtigheid. Zeker, je kunt op typisch roomse dingen wijzen zoals ik eerder zelf ook deed. Maar daar kun je de roomse kerk van heden niet mee afdoen. Ze is in haar Christusgetuigenis duidelijker dan de grote protestantse kerken. Als het Reformatorisch Dagblad daar nu eens op gewezen had! Dan had die krant duidelijk gemaakt dat de eer van Christus haar hoger zit dan het eigen protestantse gelijk. "Wij stoelen op dezelfde wortel des geloofs", zei Kuyper tegen Schaepman en hij had gelijk. Maar Kuyper was dan ook iemand die voor religieuze herkenbaarheid een prachtige feeling had en van daaruit verschillen hun plaats wist te wijzen. Tegenwoordig zegt men Kuypers woorden eerder tegen joden (die van Jezus de Middelaar niets willen weten) dan tegen roomsen. Antisemitisme wordt terecht bestreden. Maar we moeten dat wantrouwen als daarnaast het antipapisme welig tiert en ongemoeid gelaten wordt. Het hemd is toch zeker nader dan de rok?