Christen en Kunst (1)
1993-08-27
Het ligt in de bedoeling dat in de maand september een boekje uitkomt bij uitgeverij Buyten en Schipperheyn onder de titel 'Wit begint, zwart wint?' Dat is ook de titel van een serie tv-programma 's die het afgelopen seizoen door de Evangelische Omroep is uitgezonden. Zelf ben ik een van de vier leden van het team dat die serie heeft geproduceerd; een aantal van de interviews die daarin zijn verwerkt zijn (min of meer in hun geheel) vertaald en bewerkt. Het gaat daarbij om thema 's van heel uiteenlopende aard. Zo wordt onder andere ingegaan op de 'uitdaging van de Grote Stad voor de Christelijke Kerk', maar ook op 'de uitdaging van de Islam', 'New Age-denken', 'de plurale samenleving', etc. Als 'voorpublicatie' wordt een van de interviews, dat met professor Calvin Seerveld over Kunst, in twee nummers van 'Opbouw' opgenomen. Samen met de beeldend kunstenaar Gerard Pas, woonachtig in London, Ontario, Canada, was hij onze 'deskundige' bij het programma 'De uitdaging om christen te zijn in de beeldende kunst'. Het betreffende interview werd in maart 1992 opgenomen ten huize van Prof. Seerveld, in het Canadese Toronto.- Jaargang 37
- nummer 18
Prof.Dr. Calvin Seerveld is al jarenlang als Kunsthistoricus en Hoogleraar in de Esthetica verbonden aan het Institute for Christian Studies in Toronto, Canada. Hij is getrouwd met een Nederlandse en kan onze taal goed verstaan en lezen, maar wat minder vlot spreken. Zei hij zelf. Hij staat in de lijn van het Calvinisme in zijn beklemtonen van de zgn. 'Cultuuropdracht' . Hij heeft vele publikaties op zijn naam staan, die rechtstreeks over zijn vakgebied gaan, maar ook te maken hebben met het genieten van Kunst en muziek. Wellicht is zijn bekendste boek Rainbows for a fallen World, Regenbogen voor een Gevallen Wereld. Hij schreef ook bundels met gedichten en teksten voor muziekstukken. Prof. Seerveld wordt niet moe om Christenen op te roepen om 'cultureel' en 'artistiek' aktief te zijn, niet omdat we er per se zo goed in zijn, maar omdat het voor ons mensen zo goed is.
Dr. Seerveld, welke plaats hoort de Kunst in te nemen in het leven van een Christen of een Christelijke gemeenschap?
Ik meen dat kunst in het leven van een mens een volwaardige plaats moet innemen, of die persoon nu gelovig is of niet. Ik zeg daarmee niet dat het een allesbeheersende plaats moet zijn. Kunst is niet het allerbelangrijkste dat er in het leven bestaat. Daarin lijkt de plaats van Kunst wel wat.op de rol die vitaminen in ons leven spelen. Hoewel je een hele poos kan blijven leven, als je niet genoeg vitaminen binnen krijgt, na een tijd krijg je te weinig ijzer in je bloed en krijg je dus bloedarmoede.
Het is de moeite waard om geen bloedarmoede te krijgen! We moeten Kunst niet gebruiken als een bepaalde 'heilsweg'. Je leven kan er echter wel zeer door veraangenaamd worden en door worden verdiept, verrijkt
Hebt u het dan over iedere vorm van Kunst? Of vindt u dat bepaalde vormen van Kunst in ieders leven aanwezig moeten zijn?
Net als het beroepsmatig met dingen bezig zijn, appelleert Kunst aan een dimensie van verbeelding in ons mens-zijn , die helemaal deel uitmaakt van ons creatuurlijk bestaan. Het is volgens mij daarom ook zo belangrijk om verjaardagsfeestjes voor onze kinderen te organiseren die van verbeeldingskracht getuigen en het is ook belangrijk dat we een goede grap goed vertellen. Niet dat ik nu zelf zo'n goede moppentapper ben, maar ik kan er erg van genieten als men een grap goed vertelt. Of hoe je je met enige verve aankleedt. Het maakt het leven bijzonder en het maakt dat je je fantasie in werking stelt. Het gaat dus om verbeelding, om stijl, om de manier waarop je met de ander omgaat, met je man of je vrouwen noem maar op. Voor mij is dat alles erg belangrijk, het hoort bij een volledig leven! Dat zou ik 'de esthetische dimensie' van ons leven willen noemen. Het brengt ons tot een esthetisch leven.
Als dat alles nadrukkelijk in de aandacht staat, als daar het licht op valt, dan spreken we van Kunst. Zo u wilt is Kunst het in de schijnwerpers zetten van de dimensie van esthetica die ieders leven heeft. Ieder mens moet in zijn of haar leven een artistieke dimensie kennen. Daarvoor moet een plaats worden ingeruimd. Om nog even op dat thema door te gaan, het is belangrijk dat ouders hun kinderen verhalen vertellen, en dan niet alleen Bijbelverhalen, maar ook sprookjes. Het is belangrijk dat moeders en vaders voor hun kinderen bij het slapen gaan liedjes zingen, slaapliedjes of wat voor liedjes dan ook. Als het mogelijk is, is het goed dat kinderen muziekles krijgen. Dat ze de blokfluit leren spelen of de piano. Het is de moeite waard dat onze kinderen goede illustraties in boeken zien; op het hele terrein dus van het voorlezen van een Bijbelverhaal, het luisteren of maken van muziek, het bezig zijn met poezie, het vertellen van verhalen, overal doen zich mogelijkheden voor om het leven te ontwikkelen, om bepaalde schatten om ons heen ook op te graven en te onderzoeken.
Als u 'Kunst' moet definiëren, neemt u dus de breedst denkbare definitie?
Ja, voor mij is Kunst iets dat amateurs kunnen doen, maar waar je ook 'professioneel' mee kunt bezig zijn. Kunst is voor mij eigenlijk het vermogen, het ambachtelijk kunnen, om de diverse nuanceringen in de wereld om ons heen te zien. (Het woord 'nuance' is me dierbaar.) En als je die nuances ziet, dan 'pak je ze in de kraag' en laat je ze ook aan je buurman zien of aan je kinderen of aan wie ook maar.
U ziet Kunst dus niet als hobby, werk of tijdspassering, maar als levensstijl?
Ik meen dat men Kunst wel op een amateuristische manier kan bedrijven. Ik meen niet dat iedereen geroepen is om als kunstenaar door het leven te gaan, net zomin als iedereen een onderzoeker of wetenschapper moet worden. Iedereen wordt door de Heer echter wel geroepen om na te denken en om zijn of haar verbeelding vrij spel te geven. Kunst is iets dat een zekere mate van ambachtelijkheid vergt, dat meer gespecialiseerd is, dat meer geconcentreerd is ook. Alhoewel, zoals al gezegd, ook amateurs op hun wijze met dit hele spel mee kunnen doen. De vrucht van kunstzinnig bezig zijn, de ambachtelijk bekwame manier waarop mensen die 'kunstenaar' zijn hun werk produceren hoort wel op de een of andere manier bij ieders leven, al is het, nogmaals, niet hetgeen waarom alles in het leven draait.
Toch wordt Kunst in het algemeen door Christenen nogal stiefmoederlijk behandeld, vindt u niet? .
Veel Christenen van Evangelischen huize zijn inderdaad uiterst weinig met Kunst bezig of in Kunst geïnteresseerd.
In andere Christelijke tradities, zoals de Rooms-Katholieke of de Hoogkerkelijke stroming in de Anglicaans Kerk is dat anders; daar staat men heel positief tegenover de Kunst. Dat is, meen ik, een reden waarom in het verleden nogal wat kunstenaars die Christen geworden zijn, aansluiting zochten bij de Anglicaanse Kerk. De Evangelischen zijn echter vaak bang geweest voor Kunst, omdat men die ervoer, of dacht te ervaren, als een verzoeking die je bij het ware, het geestelijke, vandaan trok. Dat gevoel heeft in de Kerk een lange geschiedenis.
Je moet de Griekse filosoof Plato noemen, die de indruk wekt dat het lichaam minder belangrijk is dan de ziel. Bijbelgetrouwe Christenen zijn soms bunzig geweest voor Kunst; met hun 'Gereformeerde voelhorens' bespeurden ze maar al te duidelijk dat veel van wat in de Kunst gebeurt hun geloof in de Heer niet echt zou versterken en verdiepen. Ze waren terecht wantrouwig, want veel sekuliere kunst is ook niet goed voor je geloof, als je er tenminste niet kritisch mee om weet te gaan.
Dat gezegd hebbend, wil ik ook spreken over mijn dochter die danser en choreograaf is, die 'dansen' heeft omschreven als 'bidden met je benen'. Dat is een zaak die Christenen die zo weinig op hebben met kunst zouden moeten begrijpen. Je kunt God dank brengen met je lichaamsbewegingen. Dat is iets dat regelrecht ingaat tegen de hele Platonische traditie, die zich op de Absolute Wereld richt, op de wereld achter deze wereld. In die traditie staande, zeggen Christenen ook::'Je moet alle aandacht aan de Heer geven.' Maar, tenminste in mijn traditie, kan je ook in het hier-en-nu God al eer geven, met je lichamelijkheid, met je handwerk, met je zintuiglijkheid. Zo kan je God ook een lofoffer brengen.
Dat is bovendien iets dat ook mijn buurman kan aanspreken. Dat kennen we toch allemaal? Als iemand de leidingen van mijn huis kan repareren, ben ik toch geweldig blij en dankbaar, vooral als het me niet teveel kost! Ik meen dus dat het gewone handwerk door Christenen soms veel te laag geschat is, door Christenen die maar het liefst heel snel naar de hemel zouden willen gaan. Waar het echter om gaat is dat we hier, op deze aarde, met onze zintuiglijkheid en met onze lichamelijkheid druk bezig moeten zijn, opdat, als de Heer terugkomt, Hij blij zal zijn met de manier waarop we onze talenten hebben benut, ermee hebben gewoekerd. En Hij is helemaal niet tevreden, als we onze talenten in de grond hebben gestopt!
Onze bestemming is om als rentmeesters van de Heer in zijn schepping actief te zijn. Dat houdt onder andere in dat we op het terrein van de verbeelding Hem trouw moeten zijn. Wij moeten de Hof beheren, die inderdaad wanhopig vervuild is geraakt, en dan bedoel ik niet alleen op het punt van het Milieu maar evenzeer op het terrein van de Cultuur. De lucht die we inademen, maar ook de muziek die we inademen, de visuele indrukken die we opdoen, alles toont ons iets van de teloorgang van deze Schepping. Het is, naar mijn mening, onze taak om als mensen die de Heer volgen iets aan deze schepping te doen; we moeten die schepping, waar het kan, omvormen van een plaats waar veel kwaad is, tot een plek waar de Heer om kan glimlachen. Dat is onze taak, niet om stil te zitten wachten tot de Heer terugkomt en om zijn spoedige terugkomst te bidden. We moeten, integendeel, aan het werk zijn, opdat de Heer zich verheugen kan bij zijn terugkomst.
Bent u van uw kant ook niet kritisch op Kunst?
Ja, dat ben ik; ik ben kritisch op heel veel Moderne Kunst. Dat geef ik o.a. weer in mijn boek Rainbows; het gaat daar over 'de Moderne Kunst en de Geboorte van een Christelijke Cultuur.' Daarin valt het dilemma waarin we verkeren wellicht het best aan te geven. Heel wat kunst is diep 'werelds' en nog destructief ook. Wij Christenen moeten op de een of andere manier iets vinden dat die kunst kan vervangen. Aan de andere kant, moeten Christenen het ook zichzelf verwijten dat er zoveel 'slechte kunst' is; we hebben ons niet of nauwelijks met kunst beziggehouden. En waar Christenen geen aandacht voor iets hebben, 'lopen die dingen naar de hei', letterlijk! Dus dat is iets waar we eens goed over moeten nadenken en waar we wezenlijk mee bezig dienen te zijn. Hoe gaan we de ongelovigen om ons heen, die ons in de gaten houden, die willen weten wat voor mensen we zijn, hoe gaan we die mensen 'tot jaloezie verwekken'? Hoe kunnen we de dingen zo maken dat men geïntrigeerd is en zich afgaat vragen: waarom hebben ze zo iets interessants gemaakt, dat me bezighoudt? Dat kan plaatsvinden door onze muziek of zang, door onze romans of onze schilderijen. Te vaak hebben Christenen echter volstaan met te zeggen dat iets niet goed was.
Dat kan wel zo zijn, maar het is veel moeizamer werk om dan zelf iets te produceren dat wel de moeite waard is. En dat is precies wat we moeten gaan doen. We moeten werk scheppen dat 'diep' is en dat echt artistiek is, dat de mensen diep raakt. Dat moeten we dan doen vanuit ons geloof en ons Christelijk perspectief en inzicht. De mensen die hun dagelijkse portie oppervlakkige kunst of kitsch voorgeschoteld krijgen moeten het verlangen krijgen eens op te letten wat hier hun nu wordt geboden.
Hoe is de Kunst eigenlijk zo 'seculier' geworden?
Het secularisatieproces in de Kunst heeft generaties lang in beslag genomen. Wanneer dat precies begonnen is? Sommige geleerden zeggen: in de tijd van de Renaissance in de 15e en 16e eeuw! Anderen zeggen dat het in de tijd van de Verlichting begonnen is, in de 17e en 18e eeuw. Er zijn diverse antwoorden op die vraag te geven die alle hun verdedigers en critici hebben. Wat je wel kan zeggen is dat 'Avant Garde'-kunst aan het einde van de vorige eeuwen het begin van deze eeuw zei:'We willen niets meer te maken hebben met de traditie die in de tijd van de Renaissance begonnen is, die de hele werkelijkheid bekijkt vanuit een geopend raam. We willen onszelf uiten, zeiden de Duitse Expressionisten. We willen de werkelijkheid zo bekijken dat je meer perspectieven hebt, meer hoeken waaronder je iets bekijken kan, dan die ene, zeiden de Kubisten; Het gaat ons niet om 'fotorealisme'.
Naar ik denk, heeft deze seculiere Kunst, waarin aan God geen rol werd toegekend, wel een goede beoordeling en veroordelinf van de Renaissance-idealen waarin Schoonheid afgodische trekken kreeg, gegeven; immers, iedereen vergaapte zich aan de Kunst en aan het vermogen van de Kunstenaar. De Kunst stond op een voetstuk, zoals Prof. Rookmaaker wel zei. Naar mijn mening geeft veel Moderne Kunst een goede kritiek' van de oude, 'traditionele' kunst, waarin mensen werden 'meegezogen', omdat het allemaal zo fantastisch mooi was, wat je zag! Soms ging het trouwens om 'boosaardige' schoonheid, als je de kunst van die tijd met feministische ogen bekijkt.) Moderne kunstenaars hadden ontdekt dat Kunst zich moet bezighouden met deze hele wonderbare wereld, met zijn vele nuances, en niet doen alsof het slechts gaat om een fotografische weergave. Het gaat niet om een kiekje van wat we zien, als we ons buiten het raam wagen.
Hoe kom je erachter of Kunst echt seculier is?
Door de geestesgesteldheid ervan te proeven! Dat is natuurlijk een zaak die je snel ontgaat, het is uiterst subtiel en soms ook 'vluchtig'. De enige manier om de geestgesteldheid van een kunstwerk te toetsen is om niet zozeer naar een werkstuk te kijken, maar te proberen om het hele oevre van een kunstenaar te bekijken. Zo kun je gaan zitten in een zaal in de Londense Tate Gallery, waar ongeveer twaalf abstracte schilderijen hangen van Mark Rothko, allemaal in zwarte en rode tinten. Je hoeft helemaal niet te weten dat hij deze werken maakte net voordat hij zelfmoord pleegde. Stel je voor dat je daar een kwartier lang gaat zitten, wat helemaal niemand doet, en je laat al die abstracte kleuren, die daar om je heen en door je heen golven, tot je bewustzijn toe. Dan kun je voor jezelf 'proeven' dat ze een geestesgesteldheid uitstralen die je aantreft bij Transcendente Meditatie. Natuurlijk is dat niet iets dat je aan een ander kan bewijzen. Maar er is toch een soort 'lichtende gestalte, een 'godheid', die zeker niet zo in de historie is 'ingedaald' als Jezus Christus is. Je moet dus het totaal werk van een kunstenaar zien te 'beproeven' en voor jezelf proberen woorden te vinden voor - ja wat is het juiste woord? - voor het perspectief, de levensbeschouwing, die dat werk op ons overdraagt. Wil het van ons dat we ergens boven deze wereld gaan zweven of wil het dat we de hele werkelijkheid gaan stukslaan?
Maar kan je verwachten dat de gemiddelde mens dat er allemaal uit haalt?
Het leren begrijpen van Kunst lijkt wat op het leren van Grieks. Bijna iedereen die zich inspant kan Grieks leren, met name als je in Griekenland woont! Zo gaat het ook met het leren begrijpen van Kunst. Dat leer je allen door er redelijk wat tijd aan te besteden. De beste manier om Kunst te gaan begrijpen is om geregeld naar een Museum te gaan met iemand die er meer van weet dan jezelf. Zo iemand kan je vragen stellen en dat helpt je verder op weg. Zo hebben we dat ook zelf gedaan, toen onze kinderen nog klein waren en in het wandelwagentje zaten. Dan gingen we naar een Museum van Moderne Kunst en reden we naar een ultramodern schilderij en vroegen we hen wat ze ervan vonden. 'Is dat het rood van een brandweerauto? Is dat rood slecht? is het gelukkig? Is het ziek? En die vorm? Maakt die vorm je blij of juist bang? En dan reden we met hen naar het volgende schilderij. Je moet als het ware 'de taal' van de schilderij meester zijn om het geheel te kunnen begrijpen.
Natuurlijk lijkt de Kunst tegenwoordig niet echt op het Grieks, maar op iets veel moeilijkers! lets dat een zodanig persoonlijke kijk van de kunstenaar weerspiegelt en daarin zo 'obscurant' is dat ook mensen met een stuk opleiding in Kunst het soms moeilijk vinden om de taal ervan op te pikken. Dan wordt Kunst een elitaire aangelegenheid.