En vergeet de weduwen en wezen niet
1993-09-10
Hoe vaak lezen we niet in de bijbel dat weduwen en wezen niet vergeten mogen worden. God geeft speciaal zorg en aandacht aan hen. Ze stonden machteloos en waren kwetsbaar in de samenleving van Oud-Israël. Vandaar dat in de wet van Mozes specifieke bepalingen voorkomen om hun belangen te beschermen. Hoe zinvol die bepalingen ook vandaag nog zijn in de samenleving waarin wij werken, wil ik duidelijk maken aan het voorbeeld van een jonge weduwe op KaSodo; laat ik haar mevrouw Mkhize noemen.- Jaargang 37
- nummer 19
Vorig jaar overleed haar man aan leververgiftiging, waarschijnlijk opgelopen door overmatig drankgebruik.
Kort daarop overleed haar schoonmoeder aan ouderdom. Ze bleef alleen achter met haar vier jonge kinderen in het huis van de Mkhize-familie. Er zijn geen familieleden van haar mans kant die in de buurt wonen; ook haar eigen familie woont nogal uit de buurt. Maar ze heeft een paar goede buren, en de gemeente is er ook nog. Toch is haar positie niet makkelijk. Ze krijgt wel een uitkering van het pensioenfonds waar haar man bij aangesloten was. En onlangs kreeg ze eenmalig een som geld uitbetaald in verband met de dood van haar man. Zulke dingen zijn bekend in de omgeving; die kan je maar moeilijk verborgen houden. Als er één kletsgat is, dan is het wel een zulu-dorp. Maar een vetpot is het niet bij de Mkhizes.
Onlangs kwamen we bij haar op bezoek en kregen het volgende verhaal te horen. Een van de buren had een jongen van een jaar of tien die bij haar verblijft - een familieloos kind zoals er tienduizenden in Zuid-Afrika zijn als gevolg van de geweldssituatie - ervan beschuldigd een geit gestolen en opgegeten te hebben. Er was ook iemand die het gezien had. Nu eisten die buren dat mevrouw Mkhize die geit zou vergoeden. Een beetje geit kost al gauw een 150 gulden, geen gering bedrag voor een weduwe in haar positie. Dit lijkt een allerdwaast en ongeloofwaardig verhaal. Ik zei dan ook: ga naar de induna, - de lokale leider van de gemeenschap - en leg hem de zaak voor: Maar dat kon ze niet doen zonder een manlijke vertegenwoordiger van de Mkhize-familie; zij als vrouw, en zeker niet als weduwe, kon niet zelf naar de induna toegaan en om recht vragen. Intussen nam de eisende partij een al dreigender houding in. Een weduwe alleen is een makkelijke prooi, zeker als er geen manlijke beschermers in de buurt zijn. Als er geen sterke familie om zo'n vrouw heen staat valt ze makkelijk ten prooi aan allerlei schurkerijen.
Wat te doen? Advies vragen is nu eenmaal makkelijker dan geven. Mijn medewerker Hlela en ik begonnen eerst de zaak eens van alle mogelijke kanten te bekijken: We overtuigden ons ervan dat de beschuldiging op niets berustte. Anderen zeiden ook dat er niets van het hele verhaal klopte. Wij zelf denken dat de bewuste buren probeerden een flinke greep te doen in de portemonnee van mevrouw Mkhize die door die eenmalige uitkering er behoorlijk wat dikker uitzag dan gewoonlijk. Een weerloze weduwe geld afhandig maken moet toch geen probleem zijn, niet waar? Maar wie heeft er een enorme burentwist voor overen dat in de huidige tijd vol gevaren en geweld - om de waarheid boven water te krijgen? Wie gaat een weduwe door dik en dun steunen in een zaak die ze waarschijnlijk toch niet winnen kan?
Wie? De kerk natuurlijk! Dat zegt God toch keer op keer: vergeet de weduwen en de wezen niet! Ik had juist die dag gepreekt over dood en geloof. Een mooie gelegenheid om de preek in praktijk te brengen. Wat besloten we dus om te gaan doen?
Nee, niet naar de politie gaan natuurlijk. Die is veel te ver weg, in Ixopo helemaal. Die heeft het ook veel te druk met het beheren van het politieke geweld om nog aan misdaadbestrijding in landelijke gebieden toe te kunnen komen. Bovendien zou mevrouw Mkhize dan helemaal als verklikster uit de gemeenschap gestoten worden.
Nee, wij stelden voor dat zij samen met ons als vertegenwoordigster van de kerk naar de induna zou gaan om hem de zaak voor te leggen. Wij als haar voorgangers in de kerk kunnen wel namens haar de zaak aanhangig maken. Zo zal dan duidelijk blijken dat zij wel beschermers heeft, of beter een beschermster: de gemeente van de levende God. Bovendien stelden wij voor dat de kerk namens haar dat geld zou betalen. Daar bereiken we twee dingen mee. Allereerst wordt duidelijk dat wij in de onschuld van de jongen geloven. Want dat de kerk voor een dief zal willen betalen, is ondenkbaar.
Maar verder willen we zo een sluimerende ruzie slechten door de minste te willen wezen. Beter wat geld kwijt raken dan een burenruzie zien uitgroeien tot een twist die de gemeenschap in deze moeilijke tijd zou kunnen verscheuren. Bovendien kan zo voorkomen worden dat anderen het ook eens gaan proberen om mevrouw Mkhize van haar geld af te helpen. Er zijn mensen die voor haar rechten opkomen, zij het op christelijke wijze.
Natuurlijk zet zo'n zaak aan het denken. In een moderne samenleving zou zo iets niet kunnen voorkomen, zeggen wij. Ik weet zo langzamerhand te weinig van moderne samenlevingen af. Dus ik hoop het van harte. Misschien dat er nog resten van christelijke waarden in onze postchristelijke samenleving doorwerken. In Afrika ligt dat wel even anders.
Wel krijg ik oog voor het belang van een gezonde vrouwenemancipatie in Zuid-Afrika - niet alleen onder zwarte mensen trouwens. Ook onder blanke bevolkingsgroepen heerst er een nogal sterk patriarchale mentaliteit. In de politieke onderhandelingen van het moment wordt dan ook gepleit voor een democratisch, antiracistisch en antisexistisch staatsbestel. Op zich kunnen christenen zich daarmee verenigen. Misschien dat op de langere duur dat ook zal doorwerken in achter gebleven gebieden als KaSodo is.
Natuurlijk, structureel veranderen we zo niets aan de situatie die tot de uitbuiting aanleiding gaf. Maar in veel situaties hebben de mensen niet allereerst behoefte aan wereldverbeteraars en structuursleutelaars, maar aan mensen die een beker koud water aanreiken, een stuk brood, een helpende hand, een auto beschikbaar stellen, of een schouder om op uit te huilen, zodat men weer met nieuwe moed verder kan gaan. Daar ligt vooral de kracht van een plaatselijke gemeente.
Hoe het zal aflopen? Misschien dat daar nog wel eens een verhaal over in zit.