Reis door Turkije (5)
1993-09-10
Het heidense Efeze- Jaargang 37
- nummer 19
Vlakbij de heuvel van het oude Efeze met de Johanneskerk zijn restanten van de tempel van Artemis, de dochter van Zeus en tweelingzuster van de zonnegod Apollo. Artemis ging door voor de maagdelijke godin, die be-· schermster was van de kuisheid en de· vrouwen in het kraambed. Het beeld van Artemis was volgens de inwoners van Efeze uit de hemel komen vallen (Hand. 19:35; in de oude vertaling wordt gesproken van Diana. In het Maarten van Rossummuseum te Zaltbommel hebben we een schilderij van dat beeld!!). Op de plaats waar dat beeld zou zijn terecht gekomen werd in de zesde eeuw voor Christus een tempel gebouwd. In 356 voor Christus werd de tempel door brand verwoest en toen werd er een nog grotere tempel gebouwd, die in 325 klaar was. De tempel was geheel van marmer (vrij gebruikelijk in die tijd) en was 50 meter breed, 30 meter hoog en 120 meter lang. In het jaar 262 na Christus werd de tempel verwoest en het is opvallend, dat er bar weinig van over gebleven is. Zelfs zijn de restanten van de Artemis-tempel bijna niet meer te vinden. En zo zie je maar, dat aardse wereldwonderen (de tempel van Artemis was één van de zeven, zo meende men) zo maar weggevaagd kunnen worden.
Paulus in Efeze
Met de verering van de godin Artemis kreeg Paulus te maken, toen hij daar het evangelie verkondigde. We lezen daarover in Handelingen 19. Het was het tweede bezoek, dat Paulus aan deze plaats bracht. In het vorige hoofdstuk staat, dat Paulus op weg naar Caesarea kort in Efeze was (18:18) en daar besprekingen had met de joden. Hij wilde niet langer blijven en zei: "Zo God wil, kom ik bij u terug". En dat gebeurde. Het werd een lang bezoek, wel enkele jaren.
Wat het gevolg was van de evangelieverkondiging van Paulus kunnen we in Handelingen lezen. Het is goed om de bekende geschiedenis nog eens na te lezen. Demetrius, een zilversmid, ziet in de prediking van Paulus een groot gevaar voor zijn broodwinning. Hij maakte immers zilveren Artemistempels en wellicht ook beeldjes van de godin zelf. Hij had de verkondiging van Paulus goed begrepen. Door de verkondiging van de éne God zou de godin van haar luister worden beroofd en zou ook de betekenis van de tempel verdwijnen. De Efeziërs, die Demetrius hoorden spreken, riepen "Groot is de Artemis (Diana) der Efeziërs". Het werd een grote volksoploop en twee reisgenoten van Paulus werden naar het theater gesleurd (vs. 29). Ook was er veel geschreeuw, maar de stadssekretaris wist de menigte tot bedaren te brengen, zodat alles met een sisser afliep.
Wat is nu het bijzondere? Het theater, waarover in de bijbel wordt gesproken, is er nog steeds, althans grote delen ervan. Er konden 14.000 mensen in. Tussen de rijen zitplaatsen waren brede wandelgangen, die nog te zien zijn en het geheel moet een heel groot bouwwerk zijn geweest. Trouwens, uit de oppervlakte van de opgravingen blijkt, dat Efeze een grote plaats is geweest. We hebben er bij een temperatuur van ongeveer 35° enkele uren rondgelopen, van het theater (omhoog en weer naar beneden) door de Marmerstraat naar de bibliotheek, langs het gymnasium naar de Kuretenstraat met z'n prachtige zuilen en fonteinen en uitgesneden beeldhouwwerk. Je kijkt er je ogen uit en het is onmogelijk dit na te vertellen. De fijnheid van de inscripties, die je in de restanten ziet, laat zien, met hoeveel aandacht en accuratesse alles is gemaakt. Ze konden er in die tijd wel wat van. De poort van de tempel van Hadrianus, de fontein van Trajanus, de tempel van Domitianus, de concertzaal Odeüm met 23 rijen voor 2200 bezoekers. Het doet je wat te beseffen, dat in deze plaats met zijn pracht en zijn praal Paulus de mensen heeft verteld, dat eenvoudige wijs kunnen zijn. Paulus is na het oproer verder gereisd. Hij liet Timotheüs in Efeze achter (zie 1 Tim. 1:3) en ging naar Macedonië. Later schreef hij aan de gemeente van Korinthe (1 Kor. 15:32) in verband met zijn opmerkingen over de opstanding: "Indien ik te Efeze, naar de mens, met wilde dieren gevochten heb, wat baat het mij?" Zonder opstanding zou ook dit werk van Paulus in Efeze zinloos zijn geweest.
In het museum
Het Efes-museum in Selcuk is iets bijzonders. Laat ik in het kort eens wat noemen: vloermozaïeken, delen van fresco's, beeldjes van marmer en brons, een bronzen kruis uit de Johanneskerk (10de eeuw), een in steen gemaakte afbeelding van Maria en Jezus, eveneens afkomstig uit de Johanneskerk (6de eeuw), stukken van bewerkte beelden, soms alleen een romp of een hoofd, en nog veel meer.
De prediking van Paulus heeft vruchten gedragen, maar ook verzet opgeroepen.
Toen hij in Jeruzalem gevangen werd genomen, waren joden uit Azië daar bij. Ze hadden zijn helper Trofimus uit Efeze (Hand. 21:29; vgl. Hand. 20:4) gezien en herkend en begrepen, dat Paulus ook in de buurt moest zijn.
Paulus werd gevangen genomen. Maar het evangelie had in Efeze post gevat. Vanuit Rome heeft Paulus de gemeente een brief geschreven, die waarschijnlijk voor meer gemeenten bestemd Was. "Ontwaak, gij die slaapt, en sta op uit de doden, en Christus zal over u lichten" (Ef. 5:14).