Geen actieve zender en passieve ontvangers
2007-08-31
In de voorafgaande artikelen hebben we ons beziggehouden met ontwikkelingen in het onderwijs en met gegevens uit de Bijbel met betrekking tot leren en onderwijzen. Het heeft materiaal opgeleverd om te verwerken in een visie op catechese. Want wat is catechese eigenlijk? Daarover is in het verleden het nodige opgemerkt.- Jaargang 51
- nummer 17
In de leeromgeving Follow Up hebben we elkaar tot op dit moment kunnen vinden in deze omschrijving van catechese:
Catechese is een onder verantwoordelijkheid van de kerk georganiseerde onderwijsleersituatie waarin de inhoud van de Bijbel centraal staat en die opgezet is om de godsdienstige opvoeding van de ouders aan te vullen met de bedoeling dat de jongere onder de zegen van de Heilige Geest komt tot het gelovig verstaan van Gods beloften en tot het getuigenis dat hij/zij de Here Jezus wil navolgen.
De omschrijving hanteren we als een werkdefinitie. Dat houdt in dat die open staat voor verandering en verbetering.
De werkdefinitie is juist bedoeld om met anderen, catecheten, gebruikers van de leeromgeving, of wie dan ook, in gesprek te gaan. opmerkingen en discussiepunten die aan deze omschrijving vast zitten.
Georganiseerde leersituatie
Vroeger is vaak gezegd dat catechese ambtelijk werk is. De vraag is hoe dit concreet ingevuld moet worden.
Kleinere groepen hebben er voor gezorgd dat er steeds meer catecheten nodig zijn. Vele niet-ambtsdragers (m/v) verzorgen catechisatielessen, waarbij het catecheseteam of -commissie, die benoemd is door de kerkenraad, het eerste aanspreekpunt voor hen is. De predikant is in veel gemeenten één van de catecheten. Vanwege deze praktijk kiezen wij voor de aanduiding: een op initiatief van de kerk(enraad) georganiseerde onderwijsleersituatie. Deze onderwijsleersituatie is gezien de traditie in de eerste plaats bestemd voor jongeren, die nog dooplid zijn. De catecheet is de vertegenwoordiger van de kerk en werkt onder de verantwoordelijkheid van de kerkenraad. Op deze manier wordt gestalte gegeven aan de ambtelijke verantwoordelijkheid. In relatie tot catechese zijn het vaak de termen geloofsonderricht of geloofoverdracht die gebuikt worden. Deze woorden accentueren dat er iemand is die onderricht of overdraagt. Het gaat dan met name om de onderwijzende activiteit. Maar om het aspect van leren, ook van wederkerig leren, een plek te kunnen geven gaat onze voorkeur uit naar de meer neutrale term onderwijsleersituatie.
Het is geen model van een actieve zender en passieve ontvangers, maar een bewust geplande situatie waarin onderwezen en geleerd wordt, mogelijk door alle betrokkenen. Dit lijkt ons in lijn met de in het vorige artikel genoemd theologische overwegingen.
De Bijbel centraal
In de methode Follow Up wordt nadrukkelijk de Bijbel centraal gezet. Dat is niet alleen bedoeld als een aanwijzing dat er een verschuiving is ten aanzien van het gebruik van bijv. de Heidelbergse Catechismus (die komt in de nieuwe aanpak pas in de hogere jaren prominent naar voren), maar vooral om aan te geven dat de leefwereld van de jongeren of de jongeren zelf niet het uitgangspunt voor de catechese vormen, maar de Bijbel. Wat niet uitsluit dat in de manier waarop gewerkt wordt de vragen van jongeren een belangrijk aandachtspunt vormen.
Het bredere kader waarin gewerkt wordt is de godsdienstige opvoeding van de ouders. Zij hebben bij het laten dopen van hun kind in de kerk beloofd het kind een godsdienstige opvoeding te geven. Catechese vormt daar een onderdeel van en is in die zin te typeren als verbondsonderwijs.
Daarom is van belang om dit aspect ook waar te maken en te voorkomen dat wat thuis gebeurt en op catechisatie gescheiden circuits worden. In de nieuwe aanpak worden aan het eind van elke module verwerkingsvormen gegeven, waarbij getracht wordt generaties met elkaar in gesprek te brengen. In de godsdienstige opvoeding zijn de ouders de eerstverantwoordelijken. Uit allerlei onderzoek komt ook steeds overtuigend naar voren dat in de beleving van de jongeren ouders veruit de meeste invloed hebben op hun geloofsontwikkeling. Het zijn ook de ouders die in de Bijbel aangesproken worden op deze verantwoordelijkheid.
Catechese vervult een meer beperkte rol. Het is een middel waardoor jongeren kennis krijgen van de inhoud van de Bijbel en de christelijke (gereformeerde) traditie (= leer, aspecten van de kerkgeschiedenis, moraal, kerkelijke gebruiken en het gereformeerde denken) en daarmee ingewijd worden in het leven van de gemeente. Om het eigene van dit kerkelijk onderwijs aan te geven, is gekozen voor de term ter aanvulling en bijvoorbeeld niet: ter ondersteuning.
Navolging van Jezus Christus
In de catechese ben je er sterk van bewust dat je afhankelijk bent van Gods zegen. Een catecheet die handelt, werkt in dienst van God, die hem of haar wil gebruiken voor zijn zorg voor de nieuwe generatie. De catechese wordt in het algemeen gegeven aan kinderen die gedoopt zijn en daarmee tot het verbond behoren. God heeft zich in Jezus Christus aan hen verbonden. Zij zijn het eigendom van Jezus Christus. Hij is de bron van hun leven. De catechese mag er aan bijdrage dat catechisanten tot erkenning komen van deze waarheid, die bepalend is voor leven.
Het doel van de catechese gaat verder dan de overdracht van kennis van Gods Woord. Inhoudelijke kennis is voorwaarde voor de vorming van eigen waarden, normen en houding (attitude) en voor een eigen keuze in zelfstandigheid voor God en zijn gemeente. Het doel van catechese is dat jongeren op basis van wat hun in Christus gegeven is, komen tot navolging van de Here Jezus. In het woord navolging komt naar voren het leerling willen zijn, het persoonlijk verbonden zijn met de Here Jezus, en het vertalen van het geleerde in gedrag. In navolging komt het verlangen naar voren in het avondmaal de band met Christus en zijn gemeente te vieren.
Eigen keus
Bekeken vanuit de jongeren zelf is catechese een van de middelen waardoor zij steun ontvangen voor de ontwikkeling en vorming van hun eigen geloof. De keuze voor het afleggen van openbare geloofsbelijdenis is een belangrijk moment in deze ontwikkeling, omdat de jongere hiermee getuigt dat hij/zij zich verbonden weet met de Drie-enige God en met de kerkelijke gemeenschap waarin hij/zij belijdenis doet.
Tot zover de toelichting op de nieuwe omschrijving van catechese. Het gaat in de catechese naar onze overtuiging om meer dan kerkelijke socialisatie. Dit blijft een belangrijk punt en een onmisbaar onderdeel van de catechese.
Maar er is meer: wie kiest voor leren als aangrijpingspunt om na te denken over catechese, praat ook over de geloofsontwikkeling van de jongere zelf. Over het toenemen in het verstaan van de beloften die met de doop gegeven zijn. Ondersteuning geven bij die ontwikkeling is een van de kerntaken van de catechese. Een mooie taak voor catecheten, die zelf ook nog midden in dit leerproces zitten.
Hans Meerveld is docent didactiek van de catechese in Kampen (TUK) en Zwolle (GH) en projectleider van het catecheseproject Follow Up. Roel Venderbos is predikant van de NGK in Kampen en lid van de kernredactie van Follow Up.