De ijzeren dame
1991-02-15
In 1925 geboren als een meisje uit de 'upper middle class', de gegoede middenstand zeggen wij. Ze verbeeldt zich niets, houdt van koopjes, winkelt graag zelf en besteedt haar geld als een goede huisvrouw: niet oppotten maar bedachtzaam uitgeven.- Jaargang 35
- nummer 4
In 1975 werd ze bij verrassing gekozen tot leider van de Conservatieve Partij (vergelijkbaar met ons CDA) terwijl toen de Labour (vgl. de PvdA) aan het bewind was. Toen in 1979 dit Labourbewind omviel werd ze plotseling eerste minister, vertrouweling van de koningin. In Groot-Brittannië kiest het volk namelijk zijn leidende partij, daarmee zijn eerste minister, daarmee het totale ministerie, inclusief het aangekondigde regeringsbeleid. Wie niet in die club zit mag in de oppositiebanken plaatsnemen.
Die oppositie vormt meteen een schaduwkabinet, dat gedetailleerde kritiek op het regeringsbeleid uitbrengt, dat de regering wakker en strijdvaardig houdt en zelf in voortdurende paraatheid wacht op de val van het kabinet.
Van een coalitie (als CDA met PvdA) is geen sprake. Het is of conservatief, of socialistisch of liberaal. Kerkelijke achtergronden spelen geen rol.
Toen mevrouw Thatcher(1) premier werd, trof ze het eilandenrijk in hopeloze verdeeldheid aan: economisch ontredderd door het socialisme, nog niet hersteld van het verlies van machtige koloniën, politiek gewurgd door oppermachtige vakbonden en gedemoraliseerd door schandalen en massaai onbehagen. De Labour had zoveel mogelijk diensten en ondernemingen aan de staat getrokken, waardoor de ondernemingszin minimaal was geworden. Het eenmaal zo trotse Albion had alle zelfvertrouwen - waaronder het eeuwenlang gefloreerd en tegelijk geleden had - verloren. De hoge ethische waarden stonden op de tocht. De bulldog-mentaliteit - de bereidheid om alle veldslagen te verliezen teneinde de laatste te winnen - had zijn elasticiteit verloren. In plaats daarvan dreigden politici en ondernemers, belastingbetalers en het ambtenarenleger zichzelf en elkander te vermoorden in wanhoop en uitzichtloosheid.
Sterke principes
Mevrouw Thatcher trad even onverwacht aan als ze 11 jaar later aftrad.
Nog kort tevoren had ze vastgesteld dat ze bij haar leven geen vrouw aan het hoofd van een mannenregering verwachtte. Ze was dan ook letterlijk een verrassing en wel een leuke. Opgevoed in een streng methodistengezin, geneerde ze zich allerminst voor haar christelijke levensinstelling, haar oordeel over goed en kwaad, recht en onrecht, gezag en gehoorzaamheid, zeden en zedeloosheid. Met groot zelfbewustzijn en met ijzeren overtuiging schonk ze haar volk de oude Britse waarden terug, vestigde vertrouwen in het regeringsbeleid, herstelde de luister van Brittannia, oogstte internationaal respect en ging met de grote leiders Reagan en Gorbatsjovals gelijken om. Reagan en Bush gingen zelfs verder: beschouwden 'Maggy' als hun grote vriendin. De wereldpolitiek ten aanzien van het vernieuwde Rusland werd tussen Washington en London uitgemaakt.
Een der eersten die Gorbatsjov minzaam tegemoet trad was Mrs. Thatcher - toen Frankrijk en Duitsland daar nog grote moeite mee hadden. Mitterrand bleef trouwens al te lang in haar schaduwen Kohl nam ijzig afstand.
Moed
Toen de IRA te Brighton in 1984 haar met haar ministerie trachtte om te brengen (zeven doden!) zat zij 's nachts aan haar tafel te werken. Dat spaarde haar het leven en ze ging, bewogen doch kalm, verder met haar taak.
Tot die moed behoorde ook haar verzet tegenover de wereld, die Zuid-afrika wenste te intimideren met sancties.
"Wordt het weer een kwestie van 49 tegen 1 - dan jammer voor die 49", sprak ze uit.
Zo ook haar weerstand tegen de doorgedrukte Europese eenwording. Reeds in de EEG - waartoe haar land na lange obstructie van Frankrijk bereid was toe te treden - dacht ze er niet over, de stroppen te betalen die hoogproducerende landen met hun gesubsidieerde overschotten op haar wilden verhalen. Ze vroeg en eiste, ze motiveerde en dreigde - en kreeg haar geld terug!
Maar sterker klonk haar waarschuwing tegen de totale Europese eenwording.
Haar land had zijn eigen historie, eigen mentaliteit, en was niet van plan zijn televisie en radio door Luxemburg of Brussel te laten vullenzo sprak ze helder en melodieus. En dan het prijsgeven van het Britse Pond Sterling, dit in te wisselen voor de ECU, dat moesten de heren maar vergeten!
Die heren lachten een beetje: ze moet even wennen aan de steeds kleiner wordende wereld, ze moest niet denken dat ze op een eiland woont. Maar dat deed ze wel en de tunnel, die straks Frankrijk met Gr.Br. zal verbinden, is niet op haar verzoek ontworpen.
Tegenkanting
Uiteraard kwam er tegenkanting tegen haar sterke overtuiging, zowel binnen als buiten haar rijk. Haar vrienden mochten zeggen: ze weet God dank wat ze wil- haar vijanden schimpten op haar eigen-gelijk(2), noemden haar Iron Lady, en een boek met 1000 grapjes - meest onsympathieke want die slaan beter aan - moest bewijzen dat ze weet wat ze wil.
Zoals dit grafschrift: "Ter ere van de IJzeren Dame - dat zij roeste in vrede". - Of de vraag: "geef de definitie van gezamenlijke verantwoordelijkheid" - beantwoord met: "Mrs Thatcher beslist, het kabinet gaat accoord". - En wat haar slagvaardigheid betreft: een plagerige opposant vroeg haar in het parlement "zoudt u niet wensen een man te zijn?" Haar antwoord was: "ik niet hoor - u misschien?"
Bij haar laatste optreden in het Lagerhuis bespotte de Labourleider Neil Kinnock haar afkeer van de Europese eenheidsmunt (ECU) - maar Mrs. Thatcher zei lachend: "hij weet niet eens wat dat woord betekent, mijnheer de voorzitter, hoe zou hij de belangen van ons rijk ooit kunnen verdedigen?" En steeds wanneer deze oppositieleider haar met 'she' aanduidde, beantwoordde zij hem met 'de edelachtbare afgevaardigde'. Ze mocht dan als kruideniersdochter ter wereld zijn gekomen, ze wist waar Abraham de mosterd haalt.
Politieke inzet
Bij haar aantreden beloofde zij harmonie te zullen brengen waar onvrede was en overtuiging waar twijfel bestond.
In dat laatste is ze geslaagd, in het eerste niet(2). Figuren als zij zullen - alleen al vanwege hun onaantastbare overtuiging - vijanden maken. Dat die vijanden in de oppositie samengroepen is redelijk. Maar dat haar eigen partijgenoten, uitgezochte vertrouwelingen, haar ontrouw werden (diversen uit ongeduld en eigen politieke ambitie) is behalve schandalig ook een gevolg van de Britse mannenwereld, die de vrouw nog al te zeer als een nevenverschijnsel beschouwt. Menige eerlijke Brit zal zeggen: ik bewonder, haar maar zou niet graag met haar getrouwd zijn! (Dat voorrecht is dan ook gereserveerd voor haar man Denis, die haar een zoon en een dochter schonk.)
Intussen zou geen minister zich op Downingstreet 10 vervelen. Met een wervelende energie, gecamoufleerd door enige vrouwelijke charme, zette ze de dienaren der kroon aan tot ongehoorde prestaties. De sterksten onder hen waagden het soms de strijd met haar aan te gaan - meestal was dat tijdverlies en een verandering van hun loopbaan. Maggy had haar staf niet om haar voor de voeten te lopen. Maar wie zich redelijk aanpaste behoefde zeker zijn zelfrespect niet prijs te geven; voor haar zou hij boven vermogen presteren en boven verwachting haar lof oogsten.
Tot haar doelstellingen behoorde: orde, rust, veiligheid, vrijheid, levenskansen voor leder. De misdaad had in haar een gezworen vijand. Hooggeplaatsten, die zich met ongeoorloofde praktijken inlieten, konden meteen wel inpakken. Maggy hield het nationale huis 'spie and span'.
Om die orde, rust en veiligheid te verkrijgen moest zij wel de kracht van de vakbonden breken. Met takt, ijzeren wil en bekwame wetten heeft zij Gr.Br. bevrijd van een machtig gildewezen, zoals Napoleon destijds op het vasteland had afgeschaft. De vakbonden, die eindeloze stakingen bevalen, vaak tegen de wil van de leden, kwamen nu in strijd met de wet en verspeelden miljoenenvermogens aan boeten.
Een ander belangrijk punt, dat Mrs. Thatcher in haar ruim 11 jarige regeerperiode bereikte, is de denationalisering van de vele bedrijven en diensten, welke de Labour aan de regering had getrokken. De Telecom is nu in particuliere handen, de British Airways en de regeringsbank met meer dan 50 grote ondernemingen eveneens; hun aandelen zitten in handen van kleine beleggers. Hun prestaties gingen intussen van ambtenaren niveau naar concurrentieniveau, de dienstverlening navenant. De woninqwetwoningen werden de huurders in eigendom aangeboden, waarbij elk verstreken huurjaar de prijs evenredig deed dalen.
Veel huizen gingen voor de helft van de marktwaarde in handen van de huurders over. In ons eigen Dalmally zagen we het resultaat: woningen worden geschilderd door trotse eigenaars, een schuurtje, isolatie en dubbele ramen worden toegevoegd door de doe-het-zelvers. Dat nu ook de kleine man huiseigenaar is en aandelen bezit maakt hem tot kapitalist.
En waarom anti-Europa?
Het grote bezwaar van Mevrouw Thatcher tegen een geunificeerd Europa is het inruilen van nationale verworvenheden voor een doorsnee-Europees karakter. Achteraf blijkt ze daar zeker niet alleen in te staan. Nu ze haar stellinq niet langer verdedigt willen anderen zich wel uitspreken. Mitterrand wil ook de Franse inbreng zekerstellen.
Jacques Delors, voorzitter van de EC en deswege haar grootste tegenstander, is door haar aftreden 'geschokt', zegt hij. Duitsland wenst eveneens eigen inbreng te behouden.
Ook ons land wordt nu duidelijker en zelfs Wöltgens (PvdA) wil de nationale verworvenheden niet opgeven terwille van een Europese eenheld(3). En is dat niet zo ongeveer als Prins Bernhard destijds uitsprak: dat bij een Europees samengaan elk land eerst iets moet hébben om in te brengen?
Haar aftreden
Het is een verdrietige zaak, dat deze driemaal gekozen premier, de langstzittende premier van Europa, door eigen mensen tot aftreden werd genoopt.
Bij de partijverkiezing behaalde ze in eerste ronde een onvoldoende meerderheid om de Partij zeker te stellen voor de toekomst. Het onbehagen over haar eigenzinnigheid groeide juist in haar allernaaste kring. Diverse politici zagen hun kans met het jaar verminderen. Heseltine heeft al in 1986 de strijd ingezet en verloor, maar bleef wraakzuchtig. Ze heeft hem laten gaan en verklaarde hem onbekwaam als haar opvolger.
Op het moment dat ze het einde van de Koude Oorlog vierde (het was haar en Reagans werk) besloot ze af te treden terwille van de partij. Daarop putte de wereld zich uit in loftuitingen.
Binnen haar partij kwamen onderling de bitterste verwijten: men was veel te ver gegaan! "Een van de grootste en moedigste politici van 50 jaar", schreef de Heraid Tribune, "de vrouw die het koninkrijk groter deed lijken dan het was". - "Een vriend en bondgenoot door dik en dun", zei Bush, "we houden van u!" - Jacques Delcirs was "overmand door gevoelens van diepe eerbied". Mitterrand: "het symbool van een belangrijk tijdperk van haar land en van Europa". - Shamir: "bedroefdheid is in onze harten". Reagan: "Groot Brittannië en de hele wereld moeten dankbaar zijn voor haar leiderschap". - China prees haar om haar bijdrage in de Hongkongproblemen. - Nederland zei: "Uniek politiek leider van het Britse, Europese en mondiale toneel"(4)- Vergelijk hiermee ons platvloerse Nederlands; een pas ontluikende omroep-ster wist bij het 'nieuws' onlangs te melden: "ze zal een toontje lager moeten zingen, om in het nieuwe Europa mee te teilen!" - Kohl vertrok geen spier op het bericht van haar aftreden; eens een Duitser altijd een Duitser.
Slot
In het Britse parlement waren het de naaste partijgenoten die, in berouw over de aangerichte catastrofe, haar hemelhoog prezen. "Huichelaars", schold een Labourman. "Ze veegt met jullie allemaal de vloer aan", blafte een Tory terug. "Dank u wel", klonk de stem van de premier. Het NRC-Hbl.
vergeleek Mrs. Thatcher met premier Lubbers en stelde de eerste categorisch ver boven de laatste(4).
1 thatcher = rietdekker
2 Marc Chavannes in NRC-Hbl 22-11-90
3 J.L. Heldring idem 28-11-1990
4 E.J. Bomhoff idem 26-11-1990.