Oost-Europa (7)
1991-02-15
Een wonder was en is het, de veerkracht van de gemeente! ...wie de veerkracht van de gemeente (ook in Zevenburgen) voor ogen heeft, komt iets van de wegen op het spoor die de Geest trekt in de tijd. Wat is veerkracht anders dan geestkracht?- Jaargang 35
- nummer 4
Ds. Frans Bos en mevr. Ria Bos-Bloemkolk, artikel 4-10-90.
Als een godsoordeel heeft de omwenteling in Roemenië de kerk getroffen. Wat voor een schok de kerk trof, zien we het best aan het lot van bisschop Papp... Het regime van Ceausescu werd door Papp belichaamd... Op de vooravond van de revolutie heeft hij mij nog voor een landverrader uitgemaakt. De volkswoede tijdens de demonstratie in Nagyvarad werd gestild doordat demonstranten een aanval hadden ondernomen op de bisschoppelijke residentie. Men heeft de deuren van zijn huis geforceerd en zijn meubilair vernield... De anarchie deed zijn intrede, daar heel het kerkdistrict zonder leiding is komen te zitten. Dit feit laat duidelijk zien in wat voor dramatische situatie de kerk verkeert.
ds. Laslo Tökes, in interview, Centraal Weekblad, 23-3-90
De drie groeperingen
De Roemeense samenleving bestaat uit drie hoofd-groepen; dat is in de eerste plaats de overgrote meerderheid van Roemeens-sprekenden; dezen vertegenwoordigen minstens 80 procent van de bevolking. Als ze godsdienstig zijn, zijn ze in meerderheid lid van de Roemeens-Orthodoxe Kerk.
Over die kerk hebben we het in het vorige artikel gehad. Een (kleine, maar wel snel groeiende) minderheid van de 'etnische Roemenen' is lid van een 'evangelisch' getinte gemeente, vooral Baptist of Pinkstergemeente.
De Hongaars-sprekende minderheid, goed voor zo'n 2 miljoen zielen woont voor een groot deel in het Westen van het land; zo'n 800.000 ervan zijn Calvinist (naar voorkeur 'Hervormd' of 'Gereformeerd' te noemen).
De Duitssprekende minderheid, ergens tussen de zeshonderd en achthonderd duizend te schatten, is in overgrote meerderheid lid van de Lutherse Kerk. Dat de marge in deze aantallen zo groot is hangt samen met het feit dat er sinds eind '89 sprake is van een massale 'leegloop' van 'Zwaben en Saksen', richting Duitsland.
Tenminste drie zaken zijn van belang voor een juist inschatten van de situatie van Protestanten in het huidige Roemenië. Dat zijn:
a. de 'kerkstrijd' in de Hongaarse Gereformeerde Kerk.
b. de omstandigheden in de (voornamelijk 'Roemeense') Evangelische groeperingen, zoals de Baptisten en de Pinkstergroepen.
c. de spanningen rond de recent opgerichte Evangelische Alliantie.
Zoals steeds in deze serie blijkt onze afhankelijkheid van recent informatiemateriaal, dat niet altijd even gemakkelijk verkrijgbaar blijkt. Vandaar een verhaal dat enigszins 'a-symmetrisch' kan zijn vanwege de (al-of-niet) beschikbare informatie.
a. 'Kerkstrijd'
In een artikel 'Grenzen en Doorbraken' (over de Hongaarse Kerk in Zevenburgen, Roemenië) lees ik het volgende: "Een wonder was en is het, de veerkracht van de gemeente! Ondanks het feit dat men zich met vele beperkende maatregelen geconfronteerd zag, bleef de beweging doorgaan. Dwars tegen de leugens en het onrecht van de staat en de kerkleiding in, klonk de onbevreesde prediking. Soms met dubbele bodem, vanwege de 'oren' in het kerkgebouw, waardoor de Securitate nog dezelfde dag van de inhoud van de dienst op de hoogte was. Vaak ook direct, als het vertalen en concretiseren van de Schriften geen andere mogelijkheid toeliet. Hoeveel begrafenissen zijn er niet geweest, waar de mensen bemoedigd vandaan kwamen, al was het een heel andere bemoediging dan de autoriteiten veronderstelden..."
De schrijvers van het artikel, ds. Frans Bos en zijn vrouw Ria, studeerden twee jaar aan de Theologische Faculteit van de Hongaarse Hervormde Kerk in Cluj; later hebben ze geregeld tijd in het gebied van Zevenburgen doorgebracht(1).
Interessante zaken staan in het korte artikel helaas vaak maar kort aangegeven.
Zoals deze zinnen: "Het gebrek aan commentaren vroeg om een andere manier van exegese bedrijven...
Preken werden in vijfvoud getypt, daarna weer in vijfvoud en zo over heel Zevenburgen verspreid." Het zou interessant zijn iets meer te horen van het verhaal dat daarachter zit!
Als is uiteengezet dat er jaarlijks maar zeven (!) studenten tot de theologische faculteit werden toegelaten en ook van andere beperkende maatregelen door de overheid melding is gemaakt, lezen we over de reactie van de mensen.
"Mensen die afgewezen werden voor het Theologisch Instituut kregen les in Grieks en Latijn, in afwachting van betere tijden. Kontakten met buitenlanders gingen door in de gemeenten... of diep verscholen in de bossen die er (nog) zijn in Zevenburgen... Predikanten en ouderlingen gaven les in de Hongaarse taal en cultuur, en lieten de opgedane kennis in het openbaar spuien voor ieder die het maar horen wilde. Anderen voelden zich geroepen de zigeunertaal te leren, om ook deze bevolkingsgroep te kunnen bereiken met het Woord."
Voor ons doel hier is volgende passage van belang: "De leiding van de kerk poogde in opdracht van de staat iedereen in de wurggreep te krijgen.
Door intimidatie, het verplaatsen van 'goede' mensen naar afgelegen gebieden, door fanatieke speurtochten in de kerkelijke boekhouding werd de angst aangewakkerd. Het antwoord kon niet anders zijn dan het construeren van een alternatieve kerkleiding. Vele gemeenteleden zijn naar Clu], Mera, Odorheiu en waar al niet heen gekomen om adviezen te vragen. (Vertrouwde geestelijke leiders) hebben duizenden kilometers gereisd om het vacuüm van het goede leiderschap in de kerk op te vullen."
En toen kwam de revolutie! De autoriteiten besloten de Gereformeerde ds. Tökes in Timisoara aan te pakken, wat op een vastbesloten tegenstand van de gemeenteleden stuitte. En op het plein voor Ceausescu's paleis begonnen de mensen de regeringsleider plotseling uit te jouwen. In een interview dat ds. J. Csiris, Hongaar van geboorte en Gereformeerd predikant in Rijnsburg, met Tökes had (Centraal Weekblad, 23 maart 1990) komen we opnieuw veel boeiende gegevens tegen, over de achtergronden van die opstand. Zo lezen we dat Tökes met de mogelijkheid rekening houdt dat de schimpende massa bij Ceausescu's paleis door de Securitate is opgestookt.
In dat geval is de geslaagde opstand dus een uit de hand gelopen provocatie geweest van de veiligheidsdienst van de dictator!
De snelle teloorgang van Ceausescu's regering had verregaande gevolgen, ook voor het kerkelijke 'establishment'.
Zo viel een woedende menigte het huis aan van de als collaborateur beschouwde (en destijds onvindbare) bisschop Laslo Papp (hij zou naar Frankrijk zijn gevlucht). In de gangen van het Gereformeerd Theologisch Instituut in Cluj was zijn gezicht op alle foto's doorgekrast...
In het uiterst boeiende vraaggesprek met ds. Tökes in Centraal Weekblad wordt over de achtergronden van de Hongaarse Kerk nogal wat behartenswaardigs gezegd. Onder andere zegt Tökes: "Een nieuwe visie op de kerk moet m.i. beginnen met bekering en met diepe verootmoediging. Het minste wat er gedaan moet worden is het eerlijk erkennen van de feitelijke schuld. Geen mooie beelden schilderen, maar eerlijk erkennen dat de kerk zo diep is gevallen."
Dat werd gezegd al weer zo'n tien maanden geleden. Intussen is in mei 1990 nog diezelfde ds. Tökes tot bisschop gewijd, een van de twee bisschoppen, die de Hongaarse Hervormde Kerk in Roemenië kent. Meer nog, als bisschop van Oradea (de Hongaren spreken van Nagyvarad) is hij de onmiddellijke opvolger van de omstreden bisschop Papp!
Dat betekent natuurlijk grote terreinwinst voor de 'vernieuwers'. In de andere bisschopsplaats, Cluj/Kolozsvar, is echter een meer behoudende bisschop, Kalman Cstha, gekozen boven een jongere en radicalere kandidaat! die had geëist dat ieder met Ceausescu's bewind had samengewerkt zou worden ontslagen. De nieuwe bisschop Csiha is overigens geen collaborateur geweest, zeggen degenen die het weten kunnen. Zo heeft hij van 1957 van 1964 in de gevangenis gezeten. Niettemin had hij ook onder het nu gevallen bewind een hoge kerkelijke positie.
Tenslotte, het laatste bericht over bisschop Tökes dat me onder ogen kwam was dat hij ook in zijn nieuwe functie aan aanzienlijke druk van het regime-lliescu blootgesteld is. De hervorming van de Hervormde Kerk is nog lang niet ten einde.
b. De Evangelischen
Van de ruim 23 miljoen Roemenen zouden 160.000 mensen lid zijn van een van de 660 Baptistengemeenten die het land telt. Volgens een van hun predikanten, Vasile Talpos, kan men de Baptisten terecht 'de meest vervolgde gelovigen onder Nicolae Ceaucescu' noemen. Dat kwam dan vooral doordat hun aantal de laatste twintig jaar zo explosief is toegenomen. (EP News Service, bulletin 9-2-90). Een jaar geleden was Talpos nog erg optimistisch over de mogelijkheden van de Baptisten in 'het nieuwe Roemenië', al gaf hij wel toe' dat ook al vóór de Communisten de macht overnamen, in de jaren '40, Baptisten veel te lijden hebben gehad van de Orthodoxen.
Een andere Baptistenleider, ds. Paul Negrut, uit Oradea tegen de Hongaarse grens, sprak in een interview in augustus 1990, van zo'n 200.000 Baptisten en "meer dan 1500 kerken(2)".
Hij vertelde ook dat er maar 125 voorgangers waren. "Een voorganger moet werken in tien of vijftien, soms zelfs twintig kerken." Ook hij sprak van de grote en onbeantwoorde, vraag naar Bijbels. "We hebben in Roemenië gedurende de afgelopen vijf jaar van het communistische regime toestemming gekregen voor het drukken van in totaal slechts 5000 Bijbels. Alle voorgangers hebben nu een Bijbel, en het merendeel van de gelovigen zal er ook wel een hebben, maar onze kinderen groeien intussen op en hebben een eigen Bijbel nodig, en veel ongelovigen vragen om een Bijbel." Organisaties als 'Kruistochten', sinds kort 'Open Doors' geheten, hebben het afgelopen jaar vele tienduizenden Bijbels het land binnengebracht, naar is gemeld.
Verder zijn nodig kinderboeken, boeken voor pasbekeerden, voor jongeren en voor studenten, zei hij. Steun uit het Westen blijft zeker op die terreinen, zeer nodig, zoals dat ook geldt voor de steun die Christenen uit ons deel van de wereld kunnen verlenen betreffende werk met de media.
De gemeente van ds. Paul Negrut zou overigens de grootste Baptistengemeentein Europa zijn!
c.De Evangelische Alliantie
Een derde ontwikkeling die van belang lijkt is de oprichting van een Roemeense Evangelische Alliantie. Baptisten, Pinkstergelovigen en het 'Leger van de Heer' (een evangelische vleugel binnen de Roemeens-Orthodoxe Kerk, die het in de eigen kerk nogal moeilijk heeft) zijn voor deze oprichting verantwoordelijk. (Dat is dus een gedeeltelijk andere 'achterban' dan de EA in ons land heeft, maar dat ter zijde.) In eerste instantie is de Roemeense EA door het regime-lliescu nogal tegengewerkt; zo moesten allerlei beleidspunten eerst ter goedkeuring aan het Ministerie van Godsdienstzaken worden voorgelegd, hetgeen men pertinent weigerde te doen.
Later, midden vorig jaar, is de Roemeense Evangelische Alliantie toch van start gegaan, zonder dat men aan allerlei beperkende bepalingen gebonden hoefde zijn. In deze situatie betekent dat overigens niet dat de overheid van harte akkoord zal zijn; ook betekent het niet dat de Roemeens-
Orthodoxe Kerk haar verzet tegen 'evangelischen' zal opgeven. Veel Protestanten verwachten derhalve hun heil van een meerpartijenstelsel in het land, dat echter nog niet zo snel ingevoerd lijkt te worden... In het huidige bestel geven veel Protestanten naar verluidt hun steun aan Roemeense oppositiepartijen, zoals de Boerenpartij.
Bij zulke partijen zou een rustig leven van 'reliyieuze minderheden' meer gegarandeerd worden, meent men.
Dat gezegd zijnde, is de oprichting van de Evangelische Alliantie stellig een belangrijk gebeuren, omdat het de activiteiten van de evangelische minderheden kan vertegenwoordigen en bundelen.
Naschrift
Wie over de situatie van Protestanten in Roemenië leest merkt elke keer dus de volgende gegevens op:
a. de numerieke groei van vele gemeenten; die heeft zeker te maken met het feit dat een aantal mensen zich nadrukkelijker dan tot nu toe als gelovige durven te manifesteren. Toch is dat in deze situatie niet de enige verklaring voor 'ledenwinst'. Roemenië is, ook door 'nuchtere waarnemers', bij herhaling het 'Korea van Europa' genoemd, m.a.w. een 'kerk in een groeisituatie' . De Geest van God blijkt actief in Roemenië!
b. de nog steeds voortbestaande onzekerheid betreffende de 'kleur' van het regime-lliescu. In hoeverre wil dat regime een meerpartijenstaat naar demokratisch model creëren? In hoeverre is er binnen dat beleid ook ruimte voor andere kerken dan de dom inante Roemeens-Orthodoxe Kerk? In hoeverre is er ook ruimte voor 'etnische minderheden'?
c. de grote en aanhoudende vraag naar Bijbels en christelijke lektuur.
Aan die vraag is nog lang niet voldaan!
Daar ligt voor ons gelovigen uit het Westen zeker een taak.