Ex Libris
1991-03-01
T. Hoekstra, Zwolle - Jaargang 35
- nummer 5
Het boekenweekgeschenk1991
Het thema van de boekenweek is dit jaar: Schrijvers op reis. U kunt voor f 1,- een catalogus kopen die korte informatie bevat over ruim 600 boeken waarin reizen een belangrijke rol speelt. Alleen al de inleidingen van Martin Ros bij de verschillende rubrieken zijn die ene gulden meer dan waard. Reisliteratuur staat in de belangstelling.
'Een barbaar in China' door Adriaan van Dis is in de afgelopen jaren één van de best verkochte boeken geweest.
Ook het boekenweekgeschenk heeft met het thema reizen te maken. Het is geschreven door Cees Nooteboom en het heet: Het Volgende Verhaal. Hoe zal ik het typeren? Er dringen zich twee woorden bij me op: knap en moeilijk. Ik moet terug denken aan mijn studietijd. We zijn toen eens een groot aantal uren bezig geweest met een gedicht van Leopold. Na afloop vroeg de docent onze mening over het gedicht. We waren het er allemaal over eens: héél knap. Zelfs het woord geniaal werd gebruikt. Maar tegelijk zei vrijwel iedereen: "Toch vind ik het niet mooi". Ik ben bang dat veel lezers hetzelfde zullen zeggen van Het Volgende Verhaal. Het lijkt me zelfs niet onwaarschijnlijk dat velen het boek niet eens uit zullen lezen. Bedenk dat het een oplage heeft van 540.000 exemplaren! Dan mag je er toch op rekenen dat minstens een miljoen mensen het in zullen kijken. Zullen die allemaal geboeid tot het einde doorlezen?
Het boek zit knap in elkaar. Er is een bepaalde spanning ingebouwd; de ontknoping komt pas aan het slot. Pas dán overzien we het geheel en hebben we een verklaring voor het vreemde begin dat zo veel vragen oproept: hoe komt de ik-figuur zo plotseling in Lissabon terecht? Is het een droom? Hoe passen dan al die reële belevenissen daarbij? Langzamerhand krijgen we een beeld van wat in het verleden gebeurd is. De hoofdpersoon is leraar klassieke talen geweest. Zijn knapste leerlinge heeft een relatie gehad met de leraar Nederlands en diens vrouw heeft het toen aangelegd met de ikfiguur, Herman Mussert, bijgenaamd Sokrates. Ze zijn samen ook in Lissabon geweest en bij het begin van het boek wordt Sokrates wakker in de kamer van toen en in het bed dat ze destijds gedeeld hebben. Er zijn duidelijk twee tijd lagen in het boek: de tijd na het ontwaken in Lissabon en de tijd daarvóór. Aan het slot ontmoeten die twee tijden elkaar; twee lijnen die elkaar snijden in een punt, het punt van de dood. En dan begint een nieuwe reis: "Niet mijn ziel zou op reis gaan, zoals de echte Sokrates gedacht had, maar mijn lichaam zou aan een oneindige zwerftocht beginnen, het zou uit het universum niet meer zijn weg te krijgen en deel hebben aan de meest fantastische metamorfosen."
De begrippen ruimte en tijd zijn motieven die het verhaal in belangrijke mate dragen. Het boek past dan ook in het thema van deze boekenweek: het reizen. De inhoud ga ik nu niet helemaal navertellen, er moet iets te lezen over blijven. Zoals gezegd: ik vind het een knap boek.
Het is ook een moeilijk boek. Dat ligt niet allereerst aan de compositie; een aandachtige lezer achterhaalt de opbouw wel. Maar Nooteboom gaat naar mijn ldee wat al te veel uit van zijn eigen kennis- en ontwikkelingsniveau.
Mag je van al die 540.000 mensen die dit boekje krijgen, veronderstellen dat zij Duits en Engels kennen, dat zij geen moeite hebben met woorden als schmalzplebs, mutantendom en humanoïden en dat zij al die verwijzingen naar de klassieke literatuur kunnen plaatsen? Ik pleit beslist niet voor 'gemakkelijke' literatuur, er mag van de lezer best inspanning worden gevraagd, maar Nooteboom loopt wel het risico dat hij te elitair wordt gevonden.
Wil iemand iets schrijven voor lezers die het gymnasium achter de rug hebben, dan is dat zijn zaak. Maar bij een boekenweekgeschenk moet een schrijver zich toch instellen op een ánder, breder publiek, lijkt me.
Dat laatste geldt ook, als we vragen: Is het een móói boek? Ik kan me voorstellen dat sommigen zullen zeggen: "Ik heb het met genoegen gelezen".
Maar wordt het niet eens tijd dat schrijvers van boekenweekgeschenken meer rekening houden met het brede publiek voor wie het boek bedoeld is? Zo langzamerhand is daar toch vaak genoeg op gewezen? Moet het sexuele leven nu weer zo weinig fijnzinnig worden beschreven? Men zal mij wel tegenwerpen dat die fragmenten functioneel zijn, ze passen bij de stemming van de ik-figuur. Maar ik ben ook zinnen tegengekomen die naar mijn smaak niet passen bij de intelligente classisus, gewoon omdat de gedachte erin zo goedkOOpen afgezaagd is.
Op blz. 15 staat: "Churchill huilde volgens zeggen bij alles, maar waarschijnlijk niet toen hij de opdracht gaf tot het bombardement van Dresden".
En op blz. 16: "In de verte lag, sereen en koloniaal, het Witte Huis waar zonder twijfel op dat moment iets vreselijks werd voorbereid". Dat ook christenen moeite met het boek kunnen hebben, blijkt uit een paar andere zinnen die ik citeer: - " ... in de zesde eeuw voor Christus die zo brutaal is geweest ook de eeuwen die vóór hem kwamen in beslag te nemen". - Het zal wel als humor bedoeld zijn, maar voor wie Christus alles in zijn leven is, zal zo'n Zinnetje meer het karakter van spot hebben. Dat denk ik ook van wat op blz. 41 staat: - "Dat is mijn lichaam", zei ik. Het klok pedant. "Ja, dat zei Jezus Christus ook."
Die zinnen zjn op geen enkele manier functioneel!
Zo, dat is dus weer het boekenweekgeschenk.
Er zal wel veel meer over geschreven worden. Het zal vast en zeker geprezen worden. Ik vind het ook een knap stuk werk. Maar ik ben bang dat een deel van het brede lezerspubliek op de gymnasiumsfeer zal afknappen.
En mooi? Een kwestie van smaak, zegt men.
"Kunnen we zeggen dat het een góed boek is?", vroeg de mevrouw van de boekhandel me. De literatuurwetenschappers zullen waarschijnlijk ja zeggen. Maar wie vindt dat je van een boek iets op moet steken, dat je er op een bepaalde manier beter van moet worden, die zal toch zijn bedenkingen hebben.
De christelijke boekhandelaren hebben dit jaar weer een alternatief voor of naast het boekenweekgeschenk. Ik heb er nog geen kennis van kunnen nemen, maar begrijp volledig dat er behoefte aan is.