Christenen in Oost-Europa (slot)
1991-03-01
De Bulgaarse kerk was, juist omdat zij een orthodoxe kerk is, reeds vanaf haar oorsprong een nationale kerk, dat wil zeggen, een volkskerk. Zij is gegroeid met het volk zelf, met zijn wezen; zij is een geworden met zijn ziel en is verbonden met zijn lot. Zij was een echte 'moeder-kerk' die het volk troostte in de dagen van zware beproeving en onheil ... Zij hield zijn nationaal bewustzijn wakker, zij bewaarde zijn taal en het geloof van zijn voorvaderen ... Zij heeft zijn culturele waarden niet alleen geschapen, maar ook bewaard.- Jaargang 35
- nummer 5
uit rondzendbrief van de Patriarch in 1970
Ik ben een Bulgaar, dus ben ik Christen
veelgehoorde uitspraak in het huidige Bulgarije
Het land
Bulgarije, zoals wij dat kennen, bestaat pas sinds 1878. In dat jaar werd, met behulp van Russische wapens, de Turkse bezetting van het land, die vijf eeuwen had geduurd, verbroken. In die mededeling zit al veel materiaal verborgen, dat ons helpen kan iets van de geschiedenis van Bulgarije te begrijpen.
In de eerste plaats verklaart het waarom de Bulgaren, anders dan bijna alle andere volkeren van Oost-
Europa, geen hekel aan de Russen hebben; ze zien hen nog steeds als bevrijders. De Sowjet-Unie heeft in het Bulgaarse volk nooit een twijfelachtige bondgenoot hoeven zien.
Men hoeft maar naar de grote prachtige kathedraal van de hoofdstad Sofia te gaan om te zien hoe dankbaar de Bulgaren de Russen waren. De grote kathedraal is gewijd aan Alexander Nevski, een van de vaders van het Russische vaderland.
Een vergelijkbare kerk treft men ook in het binnenland aan, in Shipka, waar destijds slag geleverd is. Ook dat is een kerk die men zeker bezoeken moet, als men er ooit toe in de gelegenheid is.
In de tweede plaats geeft het de verklaring waarom de Bulgaren zo'n grote hekel hebben aan de Turken.
Volgens opgaven uit 1966 woonden er toen 650.000 Turken, terwijl in de vroege jaren '70 er zo'n 450.000 Turken in het land waren, oftewel een teruggang van 8% naar 6% van de bevolking. (ook tussen 1948en 1951 hebben veel Turken, net als Joden overigens, het land verlaten; een vergelijkbare 'landverhuizing' vond een paar jaar geleden opnieuw plaats, na de pogingen van de communistische overheid om de Turken te 'bulgariseren': ze moesten Bulgaarse namen aannemen, etc. Van die landverhuizers is, naar verluidt, ook weer een aanzienlijke groep teruggekeerd, teleurgesteld als ze waren over de ontvangst 'thuis'.)
(Tussen haakjes, naast de genoemde Turken zijn er nog wat etnische minderheden: 150.000 zigeuners, 30.000 Armeniërs en 6000 Joden. Dat zijn gegevens die ik ontleen aan het al vaker vermelde boek van Trevor Beeson Discretion and Valour, uit 1974.) Hoe dan ook, veel Bulgaren beschouwen Christen-zijn en de Bulgaarse nationaliteit bezitten als nagenoeg identiek, een opvatting waarin de Bulgaars-Orthodoxe Kerk hen niet zelden is voorgegaan.
De Bulgaars-Orthodoxe Kerk
Dat brengt ons op de kerkelijke situatie in het Balkan-land. Er wonen zo'n 9 miljoen mensen in Bulgarije; 80% van hen behoort tot de Bulgaars-
Orthodoxe Kerk zeggen sommige bronnen. We zijn dan dus weer aangeland in dezelfde theologische sfeer als we hadden in Roemenië, waar de heersende kerk ook behoort tot de invloedssfeer van 'Byzantium'. Die kerk bestaat ruim 1100 jaar, zoals de laatste decennia herhaaldelijk werd gevierd.
In 1970 werd herdacht dat de Kerk van Bulgarije 1000 jaar 'autocefaal' was, dwz 'zelfbesturend'. Ter gelegenheid van dat gebeuren is een herderlijk schrijven uitgegaan, waarvan boven een aantal zinsneden zijn geciteerd.
De band tussen Kerk en Volk werd erin beklemtoond.
In 1985werd de elfhonderdste sterfdag van de Heilige Methodius herdacht, die samen met zijn broer Cyrillus de grondlegger is van de Byzantijnse, dus Oosters-Orthodoxe Christenheid onder de Slavische volkeren. In 1986 vierde men het elfhonderdjarige bestaan van de komst van de eerste leerlingen van beide broers naar Bulgarije.
De Kerk kan dus heel oude papieren tonen, waarbij ze er steeds de nadruk op zal leggen dat ze zo 'Bulgaars' is. Dat is dus ook geheel overeenkomstig de situatie van de zusterkerk in Roemenië.
Die 'nationale traditie' leek in eerste instantie voor de Kerk een voordeel, toen op 9 september 1944 het land opnieuw door de Russen werd bevrijd, nu van de Duitse overheersing. De toenmalige leider Dimitrov (die tot afgelopen jaar te bezichtigen was in een mausoleum midden in Sofia, de Bulgaarse variant van Lenins glazen kist) zei zelfs bij de viering van het 1000-jarig bestaan van het beroemde Rila-klooster: "Ik wil openlijk erkennen als Bulgaar trots te zijn op onze kerk".
Dr. Anton Burg, aan wiens artikel ik dit ontleen 1 vervolgt: "Dit heeft hij kennel ijk spoedig vergeten, want in 1947 ontstonden er allerlei moeilijkheden.
Meer en meer werd de kerk binnen haar muren teruggedrongen ... Metropoliet Boris werd vermoord en een groot aantal geestelijken verdween in de concentratiekampen. Het hoofd van de kerk, exarch Stefan, die aanvankelijk niet onwillig stond tegenover het nieuwe bewind ... trad in september 1948af en trok zich terug in een klooster.
De financiële situatie van de geestelijkheid werd steeds slechter, daar zij van de bijdrage van de arme bevolking moest leven".
Dat alles wordt samengevat in de uitspraak - in het Britse 'Idea', het blad van de Engelse Evangelische Alliantie, oktober 1990- dat Bulgarije "het opeen-na-moeilijkste land was voor de gelovigen". Ook kenmerkend vond ik een verhaal (in Trouw, 11 april 1990) waarin een Nederlandse katholieke leider dit zegt: "Ik ben bij mensen thuis geweest, die aan de achterkant van een ikoon een foto van Lenin hadden.
Kwam er bezoek dat men niet geheel vertrouwde, dan werd waarschijnlijk de ikoon snel omgedraaid naar de zijde met de afbeelding van de communistische leider".
Het verhaal wordt eentonig, vrees ik, maar ook in Bulgarije was de kerkleiding zeer op de hand van de regering.
Ik citeer opnieuw: "Problematisch is de houding van de hiërarchie van deze kerk sinds de politieke omwenteling in het land. Zij loopt helemaal aan de leiband van de staat. Een kerkzuivering heeft nog niet plaatsgevonden.
Hoezeer hen dit verweten wordt, bleek onder meer tijdens de laatste kerstviering in de kathedraal van Sofia (dat is kerst '89, PJvK). Slechts 60 mensen waren naar de officiële kerstmis in de kathedraal gekomen. Maar op het plein voor het grote gebouw hadden zich 20.000 Bulgaren verzameld voor een alternatieve viering, die voorgegaan werd door de dissidente priester Hristofor Sabev". (artikel in Trouw, 11 april 1990).
Diezelfde priester Sabev is een van de oprichters van een comité voor godsdienstvrijheid, dat een jaar geleden al zo'n 10.000 leden telde. Zij eisten ondubbelzinnig het aftreden van Patriarch Maxim. In een interview in het blad 'Kerk' zei Hristofor Sabev ook duidelijk: "Onze kerk is een instrument van het totalitair regiem geworden".
Hij zei te streven naar teruggave van grond aan kloosters, voor teruggave van de twee theologische seminaries in Sofia en in Plovdiv en naar 'ontpolitisering' van de kerk. Hij citeerde vier artikelen uit de Bulgaarse grondwet, die in feite de kerk aan handen en voeten binden. Hij vertelde (in 'Kerk', 18 mei '90) dat hij 'een serie nachtwakes' georganiseerd had en o.a. "de banvloek uitgesproken over Ceausescu".
Datzelfde wilde hij ook gaan doen over de Bulgaarse Communistische Partij en hun partijblad 'Durna'. Ik heb niet vernomen of dat ook gebeurd is; inmiddels verbaast het me niet te horen dat zijn tegenstanders hem 'een bloeddorstige havik' noemen! Kerst en Pasen moesten weer vrije vakantiedagen worden, stelde Sabev, en ook moesten vele ikonen die door communisten uit vernielde kerken zijn gestolen weer terug.
De Rooms-Katholieken
Rooms-Katholieken zijn er in Bulgarije vrij weinig. Tienduizend, schatte Beeson in 1974; 61.000, zegt David Barrett in zijn standaardwerk ervan; 70.000, volgens de opgave van een R.K. leider, in het al geciteerde artikel in 'Trouw'. Hoe dan ook, ze vertegenwoordigen een half procent van de Bulgaarse bevolking. Door het communistisch bewind werden zij met argusogen bekeken, vanwege hun intense relatie met 'het buitenland'. Ze mochten geen congregaties meer hebben, behalve de Bulgaarse 'Zusters van de Eucharistie', een nationale orde. "Daarmee werd het Bulgaarse paard van Troje in huis gehaald. De zusters gingen - overigens in het geheim - in parochies werken, die door het wegvallen van de ordes onthand waren. Het gevolg was dat de parochies redelijk goed bleven functioneren .....
De Protestanten
Protestanten zijn er niet veel. Als men de Rooms-Katholieken op een half procent mag schatten, zitten de Protestanten daar nog net iets onder! Zo'n 0.4%; niet veel dus. Van de 53.000 protestantse Bulgaren zijn er bijna 44.000 'evangelicals'. Als ik het boek van Barett goed gelezen heb (het staat vol met statistieken, zodat je je vergissen kan) is bijna driekwart lid van een Pinksterbeweging. De overigen zijn Baptist, 'Congregationalist' of lid van de Vergadering der Gelovigen. Het gaat bij die groepen om resp. 2000, 5000 en 5000 leden.
Toch zijn de Protestanten om andere redenen dan numerieke toch niet te verwaarlozen in het Bulgaarse kerkelijke landschap. Eén reden is dat ze betrokken zijn bij de druk van 300.000 Bijbels, en daarnaast zijn ze aktief in het zojuist opgerichte Bulgaarse Bijbel Genootschap. Nooit eerder is er in dit land zo'n Bijbelgenootschap geweest, dus dat is gewoonweg een belangrijke zaak! "Een gebeurtenis met een diep historisch karakter", oordeelde een van de leden van een delegatie van de Verenigde Bijbelgenootschappen.
(Ned. Dagblad, 21 juli 1990). Ook bestaan er plannen om voor 1993 een nieuwe Bulgaarse Bijbelvertaling gereed te hebben.
Een tweede positieve ontwikke1ing is het feit dat Bulgaarse jongeren op 'Mission '90' aanwezig waren, in Utrecht, in december '89. En het feit dat er in het land met inzet wordt gewerkt aan aktiviteiten onder de studenten.
Ook dat is een stuk werk dat feitelijk nieuw is. Er gebeurt heel wat in dit Balkanland dat wij vaak maar zo weinig kennen!
Naschrift
In de afgelopen nummers heeft u een relaas kunnen vinden over de situatie van gelovigen in Oost-Europa. Overduidelijk was dit niet het héle verhaal over geloofsgenoten achter het voormalige Ijzeren Gordijn! Daarvan is teveel onvermeld gebleven.
Tegelijkertijd was het wel de bedoeling dat voor de lezer die dit gebied helemaal niet kent er een begin van oriëntatie zou komen. Naar ik hoop, ben ik daarin geslaagd; wellicht dat een en ander u bij verder lezen over de Kerk in deze regio iets op weg zal helpen.
Als ik voor mezelf twee conclusies mag trekken uit het materiaal dat ik voor deze serie heb gelezen, dan zijn het deze twee:
a. Wij weten feitelijk allemaal maar ontzaglijk weinig van de. lotgevallen van broeders en zusters in het voormalige 'Oostblok', zij het dat Hongarije en Roemenië ons van oudsher relatief bekender zijn. Er is heel wat meer te weten, willen we goed inschatten wat daar allemaal gebeurt. Studie is hard nodig.
b. Er is nog steeds enorm veel behoefte aan onze steun. Vooral aan boeken, aan onderricht, aan blijvende contacten. Er is behoefte aan mensen in het Westen, die trouw zullen zijnen blijven - in voorbede. En die ook daadwerkelijk, bij voorkeur via persoonlijke contacten, de relatie met de Oost-europese broeders en zusters zullen vasthouden.
P.S.
Tot mijn spijt is van het initiatief voor Hongarije (zie Opbouw 21-12-90) gebleken dat er grote problemen zijn om het te verwezenlijken. We zoeken verder!
1. A. Burg'Bulgarije' in J. Hébly- Christenenin Oost-Europa.