Naar het Liedboek-2000?
1991-08-16
Vorig jaar september gaf het breed moderamen van de synode der geref. kerken aan de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied (lSK) de opdracht een beleidsnota samen te stellen over het Liedboek-2000. Daarbij werd stevig gediscussieerd over de vraag of de samenstellers van zo'n Liedboek rekening moeten houden met de smaak van het kerkvolk.- Jaargang 35
- nummer 17
Over deze materie woedde daarop in het dagblad Trouw een discussie, waarbij vooral de vraag naar voren kwam of kerkleden inspraak moeten hebben in de samenstelling van een nieuw Liedboek.
Op het moment, dat ik dit artikel schrijf, bevinden we ons in de luwte van deze discussie, hoewel natuurlijk niet te voorspellen valt, of hierover niet in alle hevigheid weer geredetwist zal worden.
Mijnerzijds volgt hier een bijdrage om in ieder geval over het Liedboek-2000 na te denken.
Liedboek-73
In veel kerken wordt dankbaar gebruik gemaakt van het Liedboek-73. Ook in de ned. geref. kerken put men er uit.
Er is ons een schat van liederen overgeleverd, die voor onze kerkzang een verrijking betekenen. Heel veel liederen vertegenwoordigen een pure kracht, waardoor mensen in het geloof gesterkt worden en de eer van God vertolken. Liederen die wat minder goed zijn, laten we voor wat ze zijn. In sommige kringen spreekt men van 'onzingbare nieuwe liederen', die het Liedboek zou bevatten, bv. 'Een vaste burcht' en 'Alle roem is uitgesloten'.
Maar de ervaring leert, dat elke gemeente zich na enige oefening zgn.
onzingbare liederen eigen kan maken.
Wat al heel gauw na de verschijning van het Liedboek gehoord werd was, dat het boek verouderd was. Maar als men eigentijdse liederen als maatstaf neemt of oudere liederen door de bril van de nieuwe tijd bekijkt, is dit een ondeugdelijk criterium. De liederen zijn niet aan slijtage onderhevig, misschien ons taalgebruik wel. Als wij vinden dat de omgangstaal maatgevend voor de liederen is, doen we de bijbelse taal, in dit geval het nazingen van de Schriften, geen recht.
Veel gehoorde kritiek op het Liedboek was en is, dat oude, vertrouwde liederen uit de hervormde gezangbundel van 1938 en uit de 'Enige Gezangen' van 1933 er niet in opgenomen zijn. In veel kerken wordt dit bezwaar ondervangen door zo nu en dan een lied uit genoemde bundels op een blaadje aan de gemeente voor te schotelen. Aan de kinderen wordt tegemoet gekomen door liederen uit 'Alles wordt nieuw' aan te bieden, hoewel ik uit ervaring weet dat kinderen zich in veel meer liederen kunnen vinden dan wij vaak denken. 't Hangt veel af van de wijze waarop Liedboekliederen aan kinderen worden aangeboden. Oudere mensen zijn gediend met een enkele psalm uit de oude berijming.
Gemeentezang
Wil men zich verdiepen in de materie rond een nieuw Liedboek, dan is toch allereerst van belang om tot het wezen van de gemeentezang door te dringen.
Wij zijn 't er allen over eens dat het in de kerk gaat om de eer van God. Het gezongen deel van de dienst hangt er als 't goed is, niet meer bij aan. Gemeentezang vereist gedegen voorbereiding en in veel gemeenten krijgt men oog voor haar of zijn inbreng in de eredienst. Het Liedboek heeft hierin een belangrijke rol gespeeld. Oude en nieuwe liederen zijn geïntroduceerd.
Organisten hebben een bredere taak gekregen: niet alleen de oude en vertrouwde psalmen begeleiden, maar v66rganger zijn in het lied in de ruimste zin van het woord. Dat vereist studie en voorbereiding. Hij of zij zal hier in bijgestaan kunnen worden door predikant en gemeenteleden, die zich ook op dit terrein willen begeven om zich erin te verdiepen. Zo kunnen hieruit commissies groeien die diensten voorbereiden. Het lied en daarmee de hele liturgische vormgeving krijgen zodoende meer de aandacht van de hele gemeente. Dit vindt zeker zijn weerslag op de zang. God troont immers op de lofzangen van zijn volk.
Wij dienen deze lofzang gaande te houden en te waken voor de kwaliteit ervan. Zo zijn we aangeland bij de essentie van de gemeentezang.
Kwaliteit
In het vorige hoofdstukje liet ik dit woord al even vallen. Wij dienen eisen te stellen aan liederen: de Schriften zullen we erin herkennen, de dichterlijkheid is van belang, de melodieën moeten de teksten krachtig ondersteunen, niet onze eigen geloofservaringen zullen de hoofdmoot uitmaken, hoewel ze wel meespelen, maar de lof van God staat voorop. Want het loflied gaat niet van ons uit naar God. Het komt van God naar ons. Wij nemen het loflied op en zingen het als 't ware terug. Laten wij er voor oppassen liederen in onze kerkdiensten toe te laten waarin een geweldige nadruk valt op het subjectieve gevoelsleven, wat nog vaak door te slappe melodieën wordt versterkt. Ik doel hier op liederen van Johannes de Heer, Elly en Rikkert en Opwekkin.gsliederen. In bijeenkomsten van religieuze aard kunnen mensen zelf uitmaken of ze deze liederen een plaats zullen geven.
Aanvullende bundels
De Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied heeft na de uitgave van het Liedboek zeker niet stilgezeten. Men is verder gegaan op de weg van studie en verkenning, omtrent het 'kerklied van morgen'.
Er zijn tot dit doel twee commissies ingesteld, beide bestaande uit dichters, componisten en theologen. De eerste kreeg tot taak te inventariseren, wat er buiten het Liedboek aan nieuwe liederen (oorspronkelijke en vertaalde) is ontstaan en tevens de liederenschat der eeuwen op zijn bruikbaarheid in het heden te onderzoeken.
Aan de tweede commissie werd de redactie toevertrouwd van een reeks uitgaven waarin nieuwe (onbekende) liederen ter beproeving worden aangeboden, wat resulteerde in de uitgave van enkele delen 'Zingend Geloven' (genoemd naar de naam van een televisieprogramma, rondom het nieuwe kerklied).
In het Liedboek is de rubriek 'tijd voor pasen' het zwakst bezet. Daarom is dit eerste deel van 'Zingend Geloven' daaraan gewijd. Zo is er een ruimere keuze voorhanden voor de zeventig dagen voor pasen. Klassieke melodieën met nieuwe teksten komen voor, maar ook nieuwe liederen doen hun intrede. tiet refrein-lied ontbreekt niet, evenals een aantal liederen voor de jeugd.
Het tweede deel van 'Zingend Geloven' bevat een verzameling liederen voor 'tijden en gelegenheden', met als titel 'Te gelegener tijd'. Deze categorie is in het Liedboek te zwak bedeeld, vandaar dat uitbreiding nodig was. Om de overzichtelijkheid te bevorderen zijn de liederen in elf rubrieken ondergebracht: Aanvang kerkdienst, Doop, Maaltijd des Heren, De kerk in de wereld, Huwelijk, Levenseinde/uitvaart, Gedachtenis der gestorvenen, In de morgen, In de middag, In de avond, Jaargetijden/lente, zomer, herfst, en Jaarwisseling.
De beide delen van 'Zingend Geloven' (deel 1 kwam in '81 uit en deel 2 in '83) zijn losbladig. Het geeft de voorlopigheid van de uitgaven aan. Dat ziet men ook aan de nummering: deel 1 telt 63 liederen, deel 2 begint met lied nr. 100, terwijl er 'hiaten' in het nummeringssysteem zijn aangebracht. Naderhand kunnen dus aan de verschillende rubrieken nieuwe nummers worden toegevoegd. De uitgave wordt gezien als een 'werkboek': de teksten zouden tot andere melodieën kunnen inspireren (er zijn in deel 2 soms aan één tekst twee melodieën gegeven) en de aangeboden melodieën zouden tot de geboorte van nieuwe teksten kunnen leiden.
In 1987 is het derde deel van Zingend Geloven uitgekomen. Het losbladige systeem is verlaten. Er is nu samengewerkt met Uitgeverij Callenbach b.v. te Nijkerk. Zo doende is de serie verkrijgbaar bij de boekhandel. De eerste twee delen konden uitsluitend besteld worden via de Prof. van der Leeuwstichting te Amsterdam. Een breder publiek kan nu kennis nemen van deze serie. In dit deel is een grote plaats ingeruimd voor Bijbelliederen (28) en Kinder(speel)liederen (6), wat naar ik meen een goede zaak is. Van de 28 Bijbelliederen zijn er vele geschikt voor kinderen, terwijl er van de andere liederen, verdeeld over enkele rubrieken, zeven zijn, die voor kinderen de moeite waard zijn. De indeling van het boek berust op het kerkelijk jaar, terwijl er drie liederen gewijd zijn aan de Joodse feesten en er elf algemene liederen in voor komen. Het geheel telt 88 nummers.
Gemeenten kunnen aan de slag met deze serie. Niet op voorhand zeggen dat deze liederen te modern zijn.
"Toets ze zo grondig mogelijk, dan zal blijken wat echt goed is", aldus ds. W. Bleij, voorzitter van de ISK. De stichting gaat d66r. Het vierde deèl van Zingend Geloven zal binnenkort verschijnen.
In de komende delen zal meer aandacht gegeven worden aan een nieuw klankidioom betreffende de melodieën.
Liedboek-2000 haalbaar?
In het begin van dit artikel stipte ik al even aan of je 'gewone' gemeenteleden laat meewerken aan de totstandkoming van een nieuw Liedboek, of dat alleen deskundigen bepalen wat voor liederen er in zullen komen. Als 'gewone' gemeenteleden ingeschakeld worden, zullen zij toch een brede kijk op het kerklied en de kerkzang moeten hebben. Zulke mensen kunnen goed beoordelen hoe een lied 't in de gemeente 'doet' en of mensen zichzelf en hun geloof in dit lied herkennen.
Het staat buiten kijf dat Vertegenwoordigers van de ISK de eerst aangewezen instantie is om een nieuw Liedboek voor te bereiden. Maar voor een uitbreiding van zo'n gezangencommissie met bekwame gemeenteleden is veel te zeggen.
Is het Liedboek-2000 haalbaar in dit ik-tijdperk, waarin het wel lijkt of iedere gemeente haar eigen liederen zingt en zich minder stoort aan andere gemeenten? Natuurlijk is het goed dat wij als plaatselijke kerken ons bezig houden met de kerkzang en daarin ook iets eigens laten zien. Toch lijkt het me goed als we op dit gebied de eenheid zoeken en ons gezamenlijk willen bezinnen op de nieuwe liederen.
Lacunes zijn er aan te wijzen in het Liedboek-73, zoals ik in het hoofdstukje 'Aanvullende bundels' beschreef.
In het Liedboek-2000 zouden zelfs niet-strofische stukken, acclamaties en gebeden kunnen worden opgenomen.
Zo'n Liedboek kan liturgisch gezien beter functioneren. Naar een Liedboek-2000? Misschien wordt dit magische jaartal niet gehaald. Dat is niet erg. 't Mag 2010 worden. Het zingen van de lof Gods gaat d66r! Nieuwe liederen zullen het licht zien. Men zal met wijs beleid moeten selecteren uit de aanvullende bundels. Want de gemeente van Christus is gediend met goede kerkliederen.