Erfenis en ergernis
2010-10-29
Als het gaat over ‘Leven en dood’ kan het heel zinvol zijn kennis te nemen van ervaringen uit de testamentenpraktijk. Vragen hierover zijn van alle tijden. Zo lees je in Lucas 12:13 dat iemand aan Jezus vraagt: ‘Meester, zeg tegen mijn broer dat hij de erfenis met mij moet delen’. Het kan bij een erfenis kennelijk zo stroef verlopen dat er een wonder voor nodig is om tot een goede afwikkeling te komen.- Jaargang 54
- nummer 21
Ik geef u een vrij willekeurige en niet complete opsomming van tien denkbare soorten erfgenamen die bij de afwikkeling van een erfenis voorbij kunnen komen. Wellicht roept het bij u enige herkenning op. Daarna kom ik met de top tien van oorzaken voor ergernis over een erfenis.
Tien erfgenamen
1. Onbaatzuchtig. Er zijn inderdaad onbaatzuchtige erfgenamen, die het belang van hun naasten hoger achten dan hun eigen belang. Er zijn er zelfs, die hun erfdeel verwerpen zodat de overige erfgenamen wat meer te verdelen hebben.
2. Ongeboren. Als uw zoon eerder dan u is overleden en zijn vrouw (uw schoondochter dus) is zwanger van een kind, verwekt door uw zoon, dan erft dat kind in de plaats van uw zoon, ook al is het nog niet geboren bij uw overlijden.
3. Ongeldig. Bepaalde personen kunnen niet van u erven indien zij u tijdens het laatste deel van uw leven beroepshalve hebben bijgestaan, bijvoorbeeld uw arts, uw dominee of uw verpleegster. U moet dus niet de antieke klok, waar uw dominee tijdens zijn pastorale bezoeken zo liefdevol naar opkeek, aan hem legateren. U mag echter gerust iets aan uw kerk of een andere instelling vermaken.
4. Onbekwaam. Indien u verwacht dat een door u te benoemen erfgenaam zelf niet bekwaam met bezit kan omgaan, dan kunt u dat erfdeel onder bewind stellen en in uw testament alvast een bewindvoerder benoemen.
5. Onwillig. Er zijn erfgenamen die zo moeilijk mogelijk doen. Ze houden alles tegen en tekenen niets, zodat de afwikkeling ernstige vertraging oploopt en mede-erfgenamen bij de cardioloog belanden. Voorkom dat en benoem in uw testament een bekwaam executeur met ruime bevoegdheden.
6. Onzeker. Nadat vader is overleden en de kinderen alles willen afwikkelen, kan het gebeuren dat zich iemand meldt met de bewering dat hij ook een kind van de overledene is en graag wil meedoen. Een verzoek tot gerechtelijke vaststelling van het vaderschap kan ook nog na het overlijden van vader worden ingediend en met de huidige dna-technieken is er soms duidelijk bewijsmateriaal. Als u uw erfgenamen niet met dit soort verrassingen wilt achterlaten, dan is er veel voor te zeggen om reeds bij leven of kort daarna (prins Bernhard) duidelijkheid te geven over het bestaan van onbekende afstammelingen.
7. Onvindbaar. Het komt voor dat een erflater de jongste is in een gezin van tien kinderen en als laatste zonder afstammelingen overlijdt, zonder een testament te hebben gemaakt. Het kan lang duren voordat de notaris de meer dan honderd (achter-)neven en nichten – overal ter wereld beland – heeft getraceerd. Dat kost veel tijd en geld, een testament maken is aanzienlijk goedkoper.
8. Onwaardig. Een erfgenaam is onwaardig indien hij onherroepelijk is veroordeeld ter zake dat hij de overledene heeft omgebracht of heeft getracht om te brengen. Artikel 3 lid 3 Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek vermeldt dat de onwaardigheid vervalt, wanneer de erflater aan de onwaardige op ondubbelzinnige wijze zijn gedraging heeft vergeven. Als dat geen christelijke gedachte is!
9. Onduidelijk. De formulering in een testament kan aanleiding geven tot verschil van uitleg, zodat daarover de rechter een uitspraak wordt gevraagd. Voorbeeld: een mevrouw op leeftijd, ongehuwd en geen kinderen, benoemt haar broer tot enig erfgenaam. Bij haar overlijden blijkt ze op haar oude dag nog te zijn getrouwd, wat ze voor bijna onmogelijk hield. Haar testament is ongewijzigd gebleven omdat ze er kennelijk van uitging dat het automatisch door haar huwelijk vervallen was. Wie erft nu: haar man of haar broer? Wees dus zo helder als mogelijk is bij het onder woorden brengen van uw wensen.
10. Ondeugend. Het is mogelijk bij testament wettelijke erfgenamen te onterven omdat u vindt dat ze niet deugen. Uw onterfde afstammelingen houden, indien ze daar binnen vijf jaren na uw overlijden een beroep op doen, recht op hun legitieme portie ter grootte van de helft van hun erfdeel, echter alleen in geld. Andere onterfde familieleden, bijvoorbeeld broers en zusters, hebben geen legitieme portie en krijgen dus in het geheel niets indien ze onterfd zijn.
Top-10 oorzaken erfenisruzie:
(uitkomst van een recent onderzoek door Notariaat Magazine)
1. Verschil van mening over de waarde van huis, grond, bedrijf en dergelijke.
2. Ongelijke erfdelen, waardoor: een erfgenaam zich achtergesteld voelt.
3. Schenkingen/leningen bij leven gedaan, die niet goed zijn beschreven.
4. Verdeling inboedel/sieraden.
5. Ruzie tussen tweede echtgenoot en kinderen uit het eerste huwelijk.
6. Familieproblemen uit het verleden.
7. Gebrek aan openheid naar alle erfgenamen.
8. Invloed van aangetrouwden.
9. Slechte communicatie, wantrouwen of afgunst.
10. Onbekendheid met het erfrecht.
Voorkomen is beter
Het voert te ver om een compleet overzicht te geven van mogelijkheden om erfenisproblemen te voorkomen. Maar het wettelijk erfrecht biedt wel mogelijkheden om de afwikkeling van uw nalatenschap in goede sfeer te doen verlopen. Maak daar gebruik van en regel uw zaken eerlijk, duidelijk en tijdig.
Wat uw erfgenamen vervolgens met uw moeizaam vergaarde bezit doen, daar hebt u geen vat op en wellicht zult u er ook geen weet van hebben.
Soms vraag ik me wel af of er ook zoiets bestaat als christelijke ethiek op erfrechtelijk gebied. In de praktijk heb ik hoegenaamd geen verschil kunnen waarnemen tussen de gedragspatronen van christelijke en niet-christelijke erfgenamen. Dat verschil is echter wel zichtbaar bij de invulling van testamenten: christenen zullen eerder christelijke instellingen begunstigen. ‘Goed doen door iets na te laten’ heet dat.
Mr. Gerrit Veldkamp is notaris in Hoogezand in lid van de GKv Hoogezand-Sappemeer Zuid.