De vierde wijze
2010-12-24
Bijzonder en aansprekend rond het kerstfeest is het verhaal van de drie wijzen, of de drie koningen uit het Oosten, die op grond van een ster een koningskind gaan zoeken. Nu bestaan er ook legenden over een vierde wijze. Adrian Verbree heeft zo’n legende, ooit opgeschreven door Henry Van Dycke (1895), naverteld.- Jaargang 54
- nummer 25
Bileam en de ster
Artaban is wijze en sterrenkijker aan het Perzische hof in Suza. Zijn vader heeft ooit gesproken over een nieuwe ster en ’de rol van de ster’. Als hij tenslotte zijn vader ernaar wil vragen, is deze zijn geheugen kwijt. Zijn zus brengt uit de spullen van hun overleden moeder een rol mee, de bewuste rol. Zijn vader citeert dan Bileam, de zoon van Peor. Artaban gaat met de rol naar een rabbi, die vanuit de tora de spreuk van Bileam uitlegt (Numeri 24:17-24). Deze spreuk laat zien dat er een ster zou verschijnen als teken van een koning in Juda, in deze tijd, nu de Romeinen machtig zijn. Verrassend om deze tekst in verband te zien gebracht met de geboorte van Christus.
Zoektocht
Op een nacht ontdekt Artaban een opvallende en fraaie ster in het westen. Gek dat ik altijd dacht dat die in het oosten te zien was. Die ster heeft als eigenaardigheid dat hij op zijn plaats blijft staan vlak boven de horizon in tegenstelling tot andere sterren die van plaats veranderen. Hij raakt erdoor geobsedeerd. Dit moet de koningsster zijn. Hij vertelt er zijn vrienden Beltassar, Caspar en Melchior over die ook enthousiast worden. Ze besluiten op reis te gaan. Maar om geen problemen te krijgen met hun eigen koning, doen ze alsof ze naar Egypte zullen gaan. Artaban koopt als geschenk drie kostbare juwelen, een blauwe saffier, een rode robijn en een witte parel. Hij mist het gezamenlijk vertrek omdat zijn zus die de zorg voor hun vader van hem zou overnemen, veel te laat arriveert.
De vrienden hadden het lot geworpen wie op hem zou wachten maar drie keer weigerde de Unim te spreken.
Hij reist dus achter zijn vrienden aan en beleeft in zijn eentje allerlei avonturen. Een weduwe met 2 zoontjes die in grote schulden zit, geeft hij de blauwe diamant. Hij komt bij de herbergier in Bethlehem waar hij de ster boven de plaats ziet staan als zijn vrienden daar al weer vertrokken zijn. Juist op dat moment arriveren de soldaten van Herodes om de pasgeboren jongens te doden. Artaban koopt een Romeins soldaat om met de rode steen, zodat die het leven spaart van het kind van de herbergier. De herbergier vertelt hem dat er nog een kind ontkomen is aan de moordpartij, waarvan de vader aan het koningshuis verwant is. Dat gezin is naar Egypte getrokken.
De Jodenkoning
Artaban besluit er achteraan te reizen maar wordt onderweg overvallen. Hij wordt als slaaf verkocht en dient een poos op een galei als roeier. Hij wordt dan aan een boer verkocht, bij wie hij het eenvoudige, werkzame landleven leert waarderen. De boer laat hem na een groot aantal jaren vrij als Artaban zijn dochter heeft gered. Na omzwervingen komt hij weer in Jeruzalem, juist op het moment dat daar een executie gaat plaats vinden van iemand die de koning der Joden wordt genoemd. Artaban krijgt een soort hartaanval als hij dat hoort en die koning ziet. Hij sterft een paar uur later als hij getroffen wordt door een steen, tengevolge van een aardbeving, in de armen van een slavin die zijn taal spreekt en die hij diezelfde dag had vrijgekocht met zijn laatste parel.
Waardering
Het verhaal is prachtig en boeiend verteld met wel erg veel mooie toevalligheden. De lezer krijgt voortdurend verwijzingen naar de Bijbel, al wordt God nauwelijks genoemd. In Bethlehem en op zee roept Artaban de Jodengod aan, die toch niet zo almachtig is, als Hij leek. De beschrijving van de kindermoord is hartverscheurend. De aardbeving duidt uiteraard op het sterven van Jezus. Artaban is al een soort christen in zijn goede daden, in wat hij met zijn parels doet. In de Russische varianten van deze legende geeft hij zelfs zijn kleren weg. Je zou kunnen zeggen dat hij Jezus echt gevonden heeft.
Het verhaal verbindt Kerst en Pasen op een mooie manier. Prachtig om in Kersttijd te lezen dus.
Verbree, A (2010), De vierde wijze. Een legende. Plateau Barneveld. 160p. €12,50.
Ide Zinkstok is neerlandicus en lid van NGK Ede.