Rembrandt en de aankondiging aan Maria
2010-12-24
Rembrandt (1606-1669) heeft zich meer dan zijn Nederlandse tijdgenoten toegelegd op de weergave van Bijbelse verhalen. Terwijl zijn calvinistische kunstbroeders zich specialiseerden in landschappen, stillevens en genrestukken, maakten katholieke collega’s als Jan Steen weliswaar Bijbelse historiestukken, maar zij beperkten zich daarbij tot de door de traditie gesanctioneerde thema’s. Rembrandt koos echter ook onderwerpen uit die buiten de overgeleverde canon vielen. Als hij wel een traditioneel thema koos, dan werkte hij dit vaak op geheel eigen wijze uit. Dit laatste is het geval bij de tekening van de annunciatie uit 1635.- Jaargang 54
- nummer 25
De annunciatie (of aankondiging van de geboorte van Christus) brengt Lucas 1:26-35 in beeld en is in de schilderkunst steeds een geliefd en vooraanstaand onderwerp geweest. Het verbeeldt immers een belangrijk leerstuk van de kerk, namelijk de menswording van Christus.
Gangbare weergave
De aankondiging wordt soms buiten gepositioneerd, meestal echter binnen, zoals in de afbeelding van Robert Campin. De engel benadert Maria gewoonlijk van links. Op het moment dat Gabriël binnenkomt, zit Maria doorgaans de Bijbel te lezen, opengeslagen bij Jesaja. De engel benadert Maria vol eerbied, soms knielt hij voor haar. Soms maakt Maria van schrik een afwerend gebaar, meestal neigt ook zij zich vol eerbied naar de engel. Een ander standaard element is de duif die op Maria neerdaalt langs een lichtstraal naar haar borst, soms echter ook naar haar oor – Christus is immers het Woord. In deze straal wordt soms een baby afgebeeld, al of niet met een kruis in zijn handjes. Zo wordt het moment van de conceptie weergegeven.
Chaotisch
Laten we nu kijken hoe onze tekening dit moment weergeeft. Het moge duidelijk zijn dat van de traditionele weergave bij Rembrandt weinig over is. Zo komt de engel van rechts en is er geen duif. De tekening maakt op het eerste gezicht een nogal rommelige indruk met het nodige onduidelijke gekras. De ontmoeting van de engel en Maria is hier bovendien geen sereen verheven tafereel, maar eerder een chaotisch emotioneel schouwspel.
Gabriël, die gezien de snelheidsstreepjes achter hem vol vaart is komen aanvliegen, buigt zich vol zorg over Maria en kijkt haar bezorgd aan. Zijn linkervleugel steekt buiten beeld; het papier is te klein om zijn ontzagwekkende verschijning te bevatten. Maria is totaal overweldigd door zijn binnenkomst. Ze glijdt van haar stoel af, zoekt met haar linkerhand steun bij de linkerarm van de engel en grijpt met haar andere hand in het luchtledige. In alle commotie schuift het boek van haar schoot. Haar gezicht, vol schaduwstreepjes, is donker van emotie. Of is dit een verwijzing naar vers 35 van Lucas 1: ‘De heilige Geest zal over je komen en de kracht van de Allerhoogste zal je als een schaduw bedekken’? Of schaamt ze zich? Hoe zal dit moment voor Maria eigenlijk gevoeld hebben?
Vrouw in gevaar
Maar er is nog iets anders aan de hand. Rembrandt heeft hier de in de 17e eeuw vaak toegepaste formule van de vrouw in gevaar gebruikt: het gezicht van opzij getekend, de vrouw in zittende houding (ook al glijdt ze hier op de grond). Deze formule gebruikte Rembrandt ook in werken als de badende Bathseba, de badende Diana, en Susanna en de ouderlingen, allen vrouwen in gevaar door de dreigende overmeestering door een man. Maria is hier ook een vrouw in gevaar, maar nu vanwege de overschaduwing door de Allerhoogste. Bovendien zal dit haar leven vervullen met lijden. Ziet u trouwens degene om wie ze zal lijden, de baby, midden onderin over de grond schieten?
Mysterie
Nog een paar details. Wat zien we midden in beeld, meestal een plaats van centrale betekenis? Opmerkelijk genoeg bevindt zich daar een lege plek, die sterk contrasteert met de rommelige kluwen van lijnen er linksboven die het mysterie verbeeldt van wat er zich afspeelt op dit unieke moment. De lege plek heeft echter iets van een driehoek met de punt naar beneden. Zou deze staan voor de Drie-eenheid, de Vader, de Zoon en Geest die in de traditionele weergave van dit thema meestal ieder apart zijn afgebeeld? De Drie-eenheid die neerdaalt in haar schoot?
Ook de lege slof links vooraan is nog vermeldenswaard. Zo’n lege slof zinspeelt in de Nederlandse 17e-eeuwse kunst vaak op bedscènes, maar zou hier ook kunnen verwijzen naar Mozes die zijn schoenen uit moest trekken bij de brandende braambos. Want met recht staan we hier op heilige grond.
Zorg
Zo zien we dat Rembrandt dit bekende thema van allerlei eigen accenten voorziet. De menselijkheid van Maria’s reactie bijvoorbeeld. Zij is hier geen ver boven ons uittorende heilige, maar door en door een mens van vlees en bloed. Of de majesteitelijke gestalte van de engel en de benadrukking van de onbevattelijke grootsheid van wat hier gebeurt. Maar het allermooiste van deze tekening is misschien wel de grote zorg van de engel voor Maria, zijn naar haar toebuigende nabijheid en zijn vleugel die hij zegenend en vol ontferming over haar uitspreidt. Want ook al krijgen we onmogelijke opdrachten en zijn we mensen in gevaar, wie overnacht in de schaduw van de Ontzagwekkende, zal Hij zeker beschermen met zijn vleugels.
Marleen Hengelaar-Rookmaaker is hoofdredacteur van ArtWay (zie ook: www.artway.eu) en lid van de CGK Zwolle.