Een profiel van Stanley Hauerwas
2010-11-26
Om maar gelijk met de deur in huis te vallen: de Amerikaanse theoloog Hauerwas is als een lastige vlieg die steeds maar om je hoofd blijft cirkelen en waarvan het je maar niet lukt hem weg te slaan. Zijn boeken en artikelen prikkelen je, snijden in je vlees, roepen continu weerwoord op. Maar in dat proces kom je langzamerhand tot de conclusie dat zijn verontrustende woorden precies zijn wat je nodig hebt. - Jaargang 54
- nummer 23
Enkele jaren geleden zat ik met mijn goede vriend Herman Paul in het vliegtuig van Newark naar Raleigh, North Carolina. Hoog in de lucht zaten we ons interview met Hauerwas nog voor te bereiden. In de stapel boeken die we hadden meegenomen, wezen we elkaar op de soms radicale, soms tamelijk ingewikkelde, maar eigenlijk altijd scherpe uitspraken die we waren tegengekomen. We keken elkaar vertwijfeld aan en vroegen ons af wat dit voor gesprek moest worden.
Een paar dagen later vlogen we terug en waren we vastbesloten om het werk van Stanley Hauerwas in Nederland bredere bekendheid te geven.
Naast het interview wilden we ervoor zorgen dat Nederlandse christenen door een bundel vertaalde essays rechtstreeks met de controversiële theoloog in gesprek konden gaan.
Wat was het dat in die paar dagen ons tot het inzicht deed komen dat het voor Nederlandse christenen goed zou zijn om de eigenzinnige stem van Hauerwas te beluisteren?
Lastige theoloog
Hoewel de rake oneliners soms anders doen vermoeden, is Hauerwas in veel opzichten een tamelijk lastige theoloog. Hoe helder hij ook schrijft, het gaat in veel gevallen om de meest wezenlijke theologische vragen: wie is God, hoe maakt Hij zich bekend, wat is Jezus’ betekenis en welke plaats heeft de kerk? Hij is daarbij voortdurend in gesprek met de grote theologen van de oude kerk, zoals Origines en Augustinus, die van de middeleeuwen, Thomas van Aquino, maar niet minder die van de eigen tijd, Karl Barth en John Howard Yoder.
Hauerwas’ eigen levensloop laat al iets van zijn theologische veelkleurigheid zien: hij groeide op in een piëtistische methodistenkerk in Texas, studeerde aan het prestigieuze Yale, begon zijn carrière aan de rooms-katholieke Notre Dame University, onderging diepgaand de invloed van de mennonitische Yoder en doceert tegenwoordig aan de methodistische Divinity School van Duke University – maar is zelf inmiddels lid van een anglicaanse parochie. Door al die contacten is Hauerwas gevormd, wat het lastig maakt om hem in een hokje te stoppen (en vervolgens alle gangbare argumenten op te dissen om hem op een afstand te houden).
Het probleem van de Verlichting
Als je Hauerwas’ theologie echter van binnenuit wil begrijpen, dan is het belangrijk om zijn visie op de Verlichting en de moderniteit helder te krijgen.
Naar Hauerwas’ vaste overtuiging zijn veel kerken en veel theologen tegenwoordig gevangen in de greep van de Verlichting, denken en preken zij in schema’s die daaraan zijn ontleend en zijn daardoor ook hopeloos verbonden met het wel en wee van de moderne, liberale samenleving.
Dat Verlichtingsdenken heeft de enkeling losgemaakt van de gemeenschap, om vervolgens met zijn eigen verstand en zijn eigen gevoel zijn eigen leven te leiden. De liberale christen stelt zich op tegenover de christelijke traditie en gaat daar naar willekeur in snijden en haalt eruit wat niet bij zijn moderne levensvisie past.
De piëtistische christen doet niet anders, hij maakt zijn eigen gevoelens en ervaringen normatief. De mens, kritisch of vroom, staat uiteindelijk centraal.
Beiden gebruiken ook het verlichte denken over de geschiedenis en maken in de Bijbel onderscheid tussen tijdgebonden en eeuwige waarheden – waarbij hun eigen verstand de doorslag geeft. Of dit nu in een liberale vorm van theologie uitmondt, die al schiftend de helft van de Bijbel feitelijk buiten werking stelt, of een fundamentalistisch verdedigen wordt van de wetenschappelijke, rationele feitelijkheid van de schepping, de incarnatie en de opstanding – beiden hebben dezelfde bril op.
Hauerwas’ theologie kan daarom het beste opgevat worden als een poging om achter de Verlichting te komen, om christenen te leren weer te ademen in de brede ruimte van de christelijke gemeenschap en traditie.
De christelijke gemeenschap
Een centrale bouwsteen in Hauerwas’ theologie is daarom de kerk. Die kerk is de plaats waar christenen van individu deel worden van een grotere familie, waar ze leren om samen te leven, waar anderen zich met hun leven mogen inlaten. In de kerk leert een mens dat hij of zij niet zelf de hoofdpersoon is in zijn levensverhaal, maar dat God dat is. Daardoor leer je met andere ogen naar jezelf te kijken.
Het alternatieve levensverhaal dat de kerk je biedt is het grote verhaal van de Bijbel: die van schepping, zondeval, de verkiezing van Israël, Jezus’ kruisdood en opstanding, de kerk en de herschepping. In dat grote verhaal krijg je zelf een plaats en die grote heilsfeiten gaan jouw kleine levensverhaal herschrijven: jij bent geschapen, maar ook een zondaar, Jezus’ kruisdood betekent ook de dood van jouw individualiteit, zijn Opstanding verwijst naar jouw verrijzenis, terwijl je met al de heiligen verwachtend uitziet naar Gods Rijk.
Om christen te worden is een lang proces, zo zegt Hauerwas, en ook lastig. Je moet leren om jezelf te verloochenen, je moet je karakter laten vormen door de Bijbel, de sacramenten en de christelijke gemeente om jou heen. Dat is uiteraard een proces van vallen en opstaan, maar ook een proces waarin de heilige Geest je steeds meer leert ‘Christusgelijkvormig’ te worden. Wanneer je karakter op die manier wordt gestempeld door het Bijbelse verhaal, dan kun je daar vervolgens op momenten dat het erop aankomt in je leven vrijwel automatisch op terugvallen. Christelijke ethiek is dan niet iets van zelfstandig afgewogen rationele beslissingen nemen, maar als vanzelf de juiste weg inslaan, in verbondenheid met heel de kerk en tegelijkertijd precies passend bij je eigen tijd.
Christenen en de samenleving
Een kerk die zo het Bijbelse verhaal leeft, kan niet anders dan een alternatieve politiek belichamen die door de machthebbers van deze wereld als een lastige stoorzender wordt ervaren.
Hauerwas maakt dat erg concreet: in een samenleving waar mensen van verschillende afkomst, klassen, sekse tegen elkaar worden opgezet, staat een kerk waar al die mensen samen een gemeenschap vormen. Waar kinderen ongewenst zijn, daar zijn christenen die kinderen opvangen. Waar ouders van eenzaamheid verkommeren en liever dood willen, daar zijn christenen die hen warmte, aandacht, liefde en leven geven.
Het probleem van veel kerken in de Verenigde Staten en Europa is, zo stelt Hauerwas, dat ze het niet meer aandurven om de vinger op de zere plek te leggen en liever bij de meerderheid willen behoren dat een kleine, dwarse minderheid te zijn.
Ze zijn aan de leiband van de liberale overheid gaan lopen, volgen de ethiek van het grote publiek en vermijden alles van het Bijbelse verhaal dat pijn kan doen. Het evangelie wordt op die manier krachteloos gemaakt.
Hoger alternatief
Hauerwas vraagt christenen om niet te beginnen bij de samenleving en zich af te vragen hoe je daarbinnen nog zoveel mogelijk van het christelijk geloof in kan brengen. Nee, christenen moeten beginnen bij het Bijbelse verhaal en vandaar uit hun samenleving een ander, hoger alternatief wijzen.
Nederlandse christenen zouden er goed aan doen het gesprek met Hauerwas aan te gaan. Hij kan ons helpen om onvruchtbare tegenstellingen die het resultaat zijn van modern denken te overstijgen, leert ons de kerk als gemeenschap en als vormer van christelijke karakters opnieuw te waarderen en geeft ons een nieuw zelfvertrouwen in een postchristelijke samenleving. Een profeet als Hauerwas verdient het niet een roepende in de woestijn te blijven.
Onlangs verscheen een Nederlandstalige bundel over Hauerwas – Een robuuste kerk. De christelijke gemeente in een postchristelijke samenleving (Zoetermeer 2010). Wie een voorproefje wil hebben, kan de vertaling van het artikel Preaching as though we had Enemies op www.opbouwonline.
nl lezen: www-artikel 9369.
Het interview met Stanley Hauerwas is gepubliceerd in het christelijk opinieblad Wapenveld 58/1 en na te lezen op http://www.wapenveldonline.nl/v iewArt.php?art=812.