Landbouw en voeding
1990-09-14
Toch fantastisch: onze overvolle groentewinkels. Tomaten, paprika's, komkommers e.d. zijn ieder seizoen te verkrijgen. Zo op het eerste gezicht lijkt onze landbouw prima georganiseerd te zijn en alles lijkt naar wens te verlopen. Maar die acties van de graan boeren dan? Is dat een incident? Hoe moeten we hun protest inschatten? De graanboeren zagen hun prijzen sinds 1986 kelderen en eisen nu hogere graanprijzen.- Jaargang 34
- nummer 19
De verleiding is groot om de problemen die zich vandaag aan de dag in de landbouw voordoen te vertalen in financiële problemen.
Maar mijn stelling van vandaag is dat er in de landbouw meer aan de hand is. De problemen in de landbouw zijn niet te herleiden tot financiële problemen alleen. Een kort historisch overzicht wijst in een andere richting.
De ontwikkelingen in de landbouw worden de laatste decennia gekenmerkt door mechanisering, schaalvergrotingen en intensivering van de productie. Steeds meer machines nemen het werk van de boer over.
Door schaalvergrotingen werden ze wel gedwongen om zich te mechaniseren en door de concurrentie zagen ze zich genoodzaakt de productie op te voeren. Deze ontwikkelingen hebben ingrijpende gevolgen gehad voor de mensen die in de landbouw werkzaam zijn. Een groot aantal mensen heeft moeten afvloeien.
Eerst de arbeiders, later veel boeren.
Het ziet ernaar uit dat de schaalvergroting en intensivering van de productie in de komende jaren onverminderd zal doorgaan.
Wanneer de overproductie in de EEG zal worden afgeremd door prijsverlagingen, zoals we zagen gebeuren bij de graanboeren, dan zal de individuele boer terwille van zijn inkomen gedwongen worden tot vergroting van de productie. Deze ontwikkeling gaat weer ten koste van de minder kapitaalkrachtige boeren. En zo is de cirkel weer rond. Maar er zijn meer negatieve gevolgen van de genoemde ontwikkelingen. Ik zet ze even op een rij.
1. schaalvergroting werkte monocultures (bijv. de verbouw van een enkel product zoals mais, graan) in de hand. Niet alleen neemt daardoor de erosie toe: het wegwaaien of -spoelen van de vruchtbare bovenlaag, maar de vruchtbaarheid neemt ook af doordat er meer bestrijdingsmiddelen, kunstmest en ontsmettingsmiddelen nodig zijn.
2. bij schaalvergroting hoorde ruilverkavelingen, waardoor landschappen recht werden getrokken en er vervlakking optrad. Veel karakteristieke landschappen gingen verloren. Bovendien kan veel slib met de rechtgetrokken beekjes wegstromen.
3. om de productie op te voeren wordt jaarlijks in de landbouw 22 miljoen kilo puur gif gebruikt in de vorm van bestrijdingsmiddelen.
Chemische middelen worden toegepast om ziekten te voorkomen en te bestrijden en om de grond te ontsmetten. Dit gif maakt veel slachtoffers onder de nuttige insecten, diersoorten en wilde planten. Veel planten en dieren zijn afgestorven. Bovendien worden onze levensvoorwaarden zoals bodem, lucht en water erdoor aangetast. En dan heb ik het nog niet eens over de gezondheidseffecten van de gebruikers gehad.
4. door de intensivering van de productie ontstond ook de intensieve veehouderij. Met de groei van de veestapel ontstond het mestoverschottenprobleem van 48 miljoen ton per jaar. Deze mest wordt op het land uitgereden ondanks verscherping van normen. De mest tast de bodem aan door fosfaten, stikstofoxiden, koper, het grondwater - en in het verlengde daarvan ons drinkwater door nitraten en het tast de lucht aan door de uitstoot door ammoniak. Ammoniak is een van de hoofdbronnen van de verzuring, waardoor bossen sterven, heidevelden vergrassen en meren biologisch dood raken.
5. om de productie blijvend hoog te laten zijn en om de producten blijvend te vrijwaren voor bepaalde ziekten en schimmels wordt er veel geëxperimenteerd met de recombinant DNA-techniek.
Met deze techniek wordt ingegrepen in het erfelijk materiaal.
Niet alleen worden planten op deze manier naar onze hand gezet, ook met de erfelijke eigenschappen van de dieren wordt geëxperimenteerd. Aan deze ontwikkeling worden nauwelijks grenzen gesteld.
Een hele verontrustende lijst. We tasten met onze landbouw onze eigen levensvoorwaarden aan. Onze overleving staat op het spel. Het meest verontrustende is echter het landbouwbeleid van de overheid. De overheid gaat nog altijd uit van economische groei. De veestapel mag niet worden ingekrompen, de graanoverschotten mogen niet door quotering worden weggewerkt, de prijzen mogen niet hoger worden enz.
Kortom, onze concurrentiepositie op de wereldmarkt mag niet worden aangetast. In het kader van de Europese eenwording helemaal niet ..Zo wordt trouwens de westerse maatschappij als geheel gekenmerkt: een steeds voortgaande technische vernieuwing en economische groei. Het lijkt wel op een vliegwiel, dat, eenmaal in gang gezet, nauwelijks meer te stoppen is. De concurrentie is bijna moordend.
De overheid probeert wel enigszins bij te sturen: mestinjectie, melkquotering, mineralenbalans of oprichten van mestverwerkende bedrijven en mestbanken, maar het probleem is meer van structurele aard. Het roer moet definitief om willen we het milieu nog voor onze toekomst sparen.
De milieubeweging roept al jaren dat de landbouw omgebogen moet worden in de richting van biologische of ecologische landbouwvoering.
Dit spaart het milieu door nauwelijks mestgebruik, geen bestrijdingsmiddelen en geen toepassing van de biotechnologie. De producten zijn daardoor wel wat duurder, maar veel gezonder.
De stelling die ik in het begin heb gesteld is met deze korte schets wel beantwoord. Er is veel meer aan de hand in de landbouw. Moeten we het daarbij laten? Het wordt pas interessant wanneer we deze ontwikkelingen gaan bekijken in het licht van de bijbel. Hoe staan we nu als kerk tegenover de ontwikkelingen in de landbouw? En wat voor implicaties heeft een dergelijke visie voor ons dagelijks leven?
Er zijn vier bijbelse motieven die ons kunnen helpen bij de ontwikkeling van een visie op de landbouwproblematiek:
1. rentmeesterschapsmotief, Gen. 2:15. We krijgen van God de opdracht om de aarde te bewerken en te bewaren. De huidige manier van landbouw bedrijven getuigt niet van een bewaren, wel van bewerken. We zullen straks rekenschap af moeten leggen hoe we met zijn schepping zijn omgegaan.
2. sabbathsmotief: Lev. 25. In dit hoofdstuk staat dat de aarde van God is. "Van Mij is de aarde" en "Het land zal niet voor altijd verkocht worden". Elk zevende jaar moet het land een jaar van rust hebben en elke vijftigste jaar moet niet alleen het land een jaar rust hebben, maar moeten de bezittingen weer worden teruggegeven. We hebben in onze manier van landbouw bedrijven de aarde nauwelijks rust gegeven.
3. gerechtigheidsmotief: Jes. 5:8. De profeet waarschuwt tegen verrijking ten koste van de arme. "Wee u die akker aan akker trekt." Voor onze manier van landbouw bedrijven hebben we meer grond nodig. Voor onze landbouwproducten gebruiken we vijf maal zo veel land nodig als in Nederland: voor de verbouw veevoer (tapioca in Thailand), katoen, koffie, thee, soja, énz. De arme boer daar krijgt niet altijd het loon wat hem toekomt, bovendien wordt hem een eigen stukje grond ontnomen om zijn eigen voedsel te verbouwen.
Deze grond wordt vervolgens ook nog eens vergiftigd door de enorme hoeveelheden bestrijdingsmiddelen die gebruikt worden.
4. uit het oogpunt van naastenliefde mogen we niet zo omgaan met het land. We berokkenen niet alleen onze medemensen schade door gebruik en vergiftiging van hun grond, ook onze toekomstige generatie berokkenen we schade door hun levensvoorwaarden te vernietigen.
Als we willen luisteren naar de bijbel en God willen dienen zullen we anders moeten gaan leven. Wanneer we boer zijn, zullen we ons ernstig moeten bezinnen op een andere manier van landbouwbedrijven. De kerk kan hierbij een enorme steun zijn door via een op te richten werkgroep mee te denken over alternatieve bedrijfsvoering. Wanneer we consument zijn kunnen we door een bepaalde manier van leven uitdrukking geven aan onze bijbelse opdracht.
Enkele tips:
- geen vlees of eieren uit de intensieve veehouderij
- onbespoten groente en fruit
- groente en fruit van het seizoen
- kopen van groente en fruit uit eigen land
- stimulering in onze eigen kring van biologisch boeren
- kopen van producten uit de ideële import: Max Havelaarkoffie, thee, enz.